Nocioni dhe karakteristikat e të Drejtës Penale (leksion)

NOCIONI DHE KARAKTERISTIKAT E TË DREJTËS PENALE:

Veprat me të cilat cenohen, dëmtohen apo asgjësohen vlerat juridike të njeriut dhe të bashkësisë së caktuar, në të drejtën penale quhen vepra penale apo me një term të përgjithshëm kriminalitet. E drejta penale ushtron mbrojtjen nga kriminaliteti duke përcaktuar me ligj se cilat vepra apo sjellje të rrëzikshme konsiderohen vepra penale dhe cilat lloje të dënimeve apo sanksioneve të tjera penale mund tu shqiptohen kryesve të këtyre veprave. Me termin e dr. penale nënkuptojmë një degë të legjislacionit pozitiv të shtetit të caktuar dhe një degë të shkencave juridike, përkatësisht të shkencës së të dr. penale. Si degë e legjislacionit pozitiv, e dr. penale është sistem i normave ligjore me të cilat përcaktohet se cilat vepra të njerëzve konsiderohen vepra penale dhe çfarë lloj të dënimeve apo sanksioneve penale do tu shqiptohen kryesve të tyre.

 Përkufizimi - dr. penale mund të përkufizohet si sistem i normave juridike me të cilat, me qëllim të mbrojtjes të marrëdhënieve shoqërore, parashihen veprat penale dhe sanksionet penale që do tu shqiptohen kryesve të këtyre veprave.

LËNDA E SË DREJTËS PENALE: është vepra penale, kryesi i veprës penale dhe sanksionet penale.

Mjetet – me të cilat e dr. penale ushtron mbrojtjen juridike nga veprat penale janë sanksionet penale. Në rastet kur kryesit e veprave penale janë me paaftësi mendore ose me aftësi të zvogëluar mendore, ose të varur nga droga apo alkooli, në vend të sanksionit penal u shqiptohen masat e trajtimit të detyrueshëm. Kurse nëse kryesit e veprave penale janë të miturit, atëherë u shqiptohen masat e diversitetit. Ndryshe nga e kaluara, sanksionet penale që u shqiptohen kryesve të tyre, kanë gjithnjë e më pak karakter retributiv (hakmarrës).

FUNKSIONI MBROJTËS I SË DR. PENALE: është mbrojtja e shoqërisë nga kriminaliteti, në radhë të parë ti mbrojë liritë dhe të drejtat themelore të njeriut, rendin juridik dhe sigurinë e vendit, marrëdhëniet e caktuara në prodhim dhe marrëdhëniet tjera shoqërore. Gjithashtu, e dr. penale ka për detyrë ti mbrojë edhe të mirat juridike të posaçme, që i përkasin njeriut dhe qytetarit – jeta e njeriut, integriteti trupor, nderi, autoriteti, etj. funksioni mbrojtës i së dr. penale është fragmentar, sepse me ketë degë mbrohen vlerat më të rëndësishme, më elementare të individit dhe bashkësisë. Funksioni mbrojtës i së dr. penale është i karakterit subsidar, ngase shprehet vetëm në rastet kur vlerat tjera nuk mund të mbrohen me mjete apo mënyra tjera.

MARRËDHËNIET E SË DR. PENALE ME DEGËT TJERA TË SË DREJTËSISË:

E dr. penale ka marrëdhënie të caktuara me degët tjera të drejtësisë që parashohin delikte dhe sanksione, apo që kanë për qëllim luftimin e kriminalitetit.

E dr. penale dhe e dr. kushtetuese kushtetuta është ligj themelor, ku gjinden parimet kryesore të tërë legjislacionit. Kosova ende nuk ka kushtetutë, por ka kornizë kushtetuese, që e ka nxjerrë UNMIK-u, në të cilën janë përcaktuar në mënyrë gjithpërfshirëse të gjitha parimet e domosdoshme që do të mbeshtesin normat e ligjeve, e poashtu edhe normat e legjislacionit penal. Ligjet penale duhet të jenë në përputhshmëri me parimet e proklamuar në kushtetutë.

E dr. penale dhe e dr. e procedurës penale në të dr. penale parashihen së cilat vepra konsiderohen vepra penale dhe sanksionet penale që mund tu shqiptohen kryesve të tyre, kurse e dr. e procedurës penale parasheh normat me të cilat rregullohet mënyra e veprimit dhe autorrizimet e organeve shtetërore në procedurën penale. Njëkohësisht me procedurën penale rregullohen marrëdhëniet midis gjykatësit hetues dhe gjykatës,midis gjykatave të larta dhe të ulëta, midis gjykatësit në një anë, dhe në anën tjetër prokurorit, të fajësuarit, mbrojtësit, dëshmitarit, etj. Gjithashtu proc. penale përcakton edhe format më anë të të cilave duhet të ushtrohen veprimet procedurale në proc. penale, mënyrën e thirrjes, si të merret në pyetje dëshmitari, seanca kryesore, etj. Normat e të drejtës penale shërbejnë si mjet për aplikimin e së dr. penale. Edhe pse këto dy degë janë të ndara, midis tyre ekziston lidhmëria organike, që është rezultat i qëllimit të njejtë, luftës kundër kriminalitetit. Institucioni i amnistisë dhe faljes është i rregulluar me normat e kodit penal dhe procedurës penale.

E dr. penale dhe e dr. civile e dr. penale mbron një varg të marrëdhënieve apo çeshtjeve nga lëmi i së dr. civile. Me një varg të inkriminimeve mbrohet pasuria shtetërore dhe private, ushtrohet mbrojtja nga mashtrimet me rastin e shitblerjes, pastaj e dr. penale parasheh si vepër penale dëmtimin e kreditorëve, keqpërdorimin e autorizimeve në ekonomi, etj., pastaj kryerja e veprës penale kundër jetës dhe trupit, etj. Çështjet e përbashkëta që mbrohen me të dr. penale dhe civile, shprehen edhe në sferën e përgjegjësisë. Përgjegjësia penale është komplementare (plotësuese), sepse shprehet atëherë kur nuk është e mjaftueshme vetëm përgjegjësia civile. Për të njejtën vepër të ndaluar, mund të aplikohen sanksione civile dhe penale, pra shprehet mbrojtja e dyfishtë juridike. Rasti kur në procedurën penale krahas përgjegjësisë penale shqyrtohet dhe vendoset edhe për kompenzimin e dëmit të shkaktuar me veprën penale, quhet procedurë adhezioni.

E dr. penale dhe e dr. administrative e dr. admin. rregullon organizimin dhe punën e administratës, e cila ngerthën në vete numër të madh të shërbimeve publike. Me qëllim që të sigurohet ushtrimi i drejtë dhe pa pengesa i shërbimeve publike në organet e ndryshme administrative, e dr. admin. parasheh kundërvajtje dhe sanksione për rastet kur bëhet cenimi i normave të kësaj dege, qoftë nga personat zyrtar apo nga qytetarët (psh., keqpërdorimi i pozitës zyrtare ose autorizimit, puna e pandërgjegjshme në detyrë, falsifikimi i dokumenteve zyrtare, ryshfeti, etj., konsiderohen si vepër penale. E dr. admin. kontribuan në masë të konsiderueshme në parandalimin e kriminalitetit, kontribuon në funksionimin e rregullt të organeve administrative dhe mbrojtjen e rendit publik dhe qarkullimin juridik. Lidhmëria midis këtyre dy degëve shprehet midis marrëdhënieve të veprave penale, kundërvajtjeve dhe delikteve disiplinore. Kodi penal veprën penale e përkufizon si vepër të kundërligjshme, tiparët e se cilës janë të përcaktuara me ligj. Ndërsa me ligjin mbi kundërvajtjet, kundërvajtjet përkufizohen si shkelje të rendit publik dhe për kryerës parashihen dënime me burg, me të holla dhe masa mbrojtëse.  Në krahasim me veprat penale, rrëzikshmëria shoqërore e kundërvajtjeve është e intensitetit shumë më të vogël. Ky është dallimi kualitativ midis veprës penale dhe kundërvajtjës. Mirëpo kemi edhe dallimin kuantitativ, psh., nëse sasia e drunjeve të vjedhur është mbi 2 metra kub, konsiderohet si vepër penale e vjedhjes së pyllit, dhe nëse sasia e drunjeve është më e vogël, konsiderohet kundërvajtje.

E dr. penale dhe degët e tjera të drejtësisë A) e dr. penale dhe e dr. ekonomike – e dr. penale me një varg dispozitash mbron marrëdhëniet dhe vlerat që janë rregulluar me të drejtën ekonomike. Kjo i mbron organizatat e punës nga veprimtaria e pandërgjegjshme në ekonomi, nga keqpërdorimet e ndryshme, nga lidhja e kontratës së dëmshme, nga konkurrenca jolojale, etj. B) e dr. penale dhe e dr. e punës – e dr. penale me një varg dispozitash parasheh veprën penale kundër marrëdhënies së punës dhe të dr. e sigurimit social, ngase normat e se drejtës së punës dhe të drejtës së sigurimit social, inkorporohen si pjesë përbërëse në figurën e veprave penale. Psh., vepër penale është kur punëtorit i mohohen ose kufizohen të ardhurat personale nga puna, apo e drejta e pushimit, etj., që i takojnë në bazë të ligjit mbi marrëdhënien e punës apo të kontratës kolektive. C) e dr. penale dhe e dr. familjar – e dr. penale me një varg dispozitash parasheh veprat penale kundër martesës dhe familjes, i mbron vlerat dhe institucionet  e së drejtës familjare.

Autonomia e së dr. penale e dr. penale në masë të konsiderueshme është e natyrës sekondare, ngase kjo aplikohet në rastet kur marrëdhëniet apo institucionet e degëve tjera të drejtësisë nuk mund të mbrohen në mënyrë adekuate, poashtu është e natyrës akcesore, ngaes kjo shërbëhet edhe me një varg nocionesh juridike të degëve tjera të drejtësisë. Marrëdhëniet dhe lidhshmëria e së dr. penale me degët tjera të drejtësisë si dhe natyra sekondare dhe akcesore e së dr. penale ndaj degëve tjera, rezulton me faktin se të gjitha degët juridike të një shteti kanë një qëllim unik – mbrojtjen e marrëdhënieve shoqërore ekonomike të bashkësisë së caktuar dhe të të mirave që u përkasin individeve. Autonomia e se dr. penale shihet edhe nga fakti se, duke u mbeshtetur në funksionin specifik dhe mjetet me të cilat shërbehet për luftimin e kriminalitetit, në mënyrë të pavarur i përcakton nocionet e veta, psh., në mënyrë të pavarur e përcakton nocionin e personit zyrtar, nocionin e fëmijës dhe personit të mitur, nocionin e përgjegjësië penale, etj. E dr. penale është degë e pavarur dhe specifike e sistemit juridik të vendit të caktuar.

NDARJA E SË DREJTËS PENALE:

E dr. penale në kuptimin e gjerë ndahet në disa pjesë të saj të brendshme. Ndarja e brendshme ka rëndësi praktike dhe teorike. Rëndësia praktike konsiston në aplikimin më adekuat të saj, kurse ajo teorike kontribuon që të kuptohet dhe të kihet një pasqyrë më e qartë për këtë degë të drejtësisë.

E dr. penale materiale dhe procedurale është ndarje klasike dhe më e rëndësishmja. Me normat e natyrës materiale përcaktohet së cilat vepra të njerëzve konsiderohen vepra penale dhe çfarë lloje të sanksioneve penale mund tu shqiptohen kryersve të tyre (kuptimi i ngushtë). E dr. penale materiale realizohet duke aplikuar normat e së dr. se procedurës penale.

E dr. penale dhe e dr. penale ekzekutive në kuptimin e gjerë në kuadrin e së dr. penale bëjnë pjesë edhe normat penale-juridike me të cilat rregullohet çështja e ekzekutimit të dënimeve dhe llojeve tjera të sanksioneve penale. Edhe çështjet e ekzekutimit të sanksioneve penale janë të rregulluara me ligj të posaçëm, të ne në ligjin e ekzekutimeve të sanksioneve penale. Përkitazi me ekzekutimin e sanksioneve penale është formuar një degë e shkencës – Penalogjia, apo shkenca mbi ekzekutimin e sanksioneve penale, ndryshe quhet edhe shkenca Penitensiare.

E dr. penale e përgjithshme dhe e posaçme e dr. penale e përgjithshme është ajo që vlenë për të gjithë qytetarët, kurse ajo e posaçme  është ajo që vlenë vetëm për një grup qytetarësh, që gjenden në marrëdhënie të caktuar apo I përkasin grupit të caktuar të shoqërisë (psh., e dr. penale ushtarake-aplikohet vetëm ndaj ushtarakeve, e dr. penale për të mitur-aplikohet vetëm për të mitur, etj.).

E dr. penale e rregullt dhe e jashtëzakonshme me të dr. penale të rregullt nënkuptojmë rastet e aplikimit të kësaj dege në kushtet normale, të rregullta të jetës shoqërore (gjatë kohës së paqës), kurse me të dr. penale të jashtëzakonshme nënkuptojmë normat penale juridike që nxirren dhe aplikohen në kushtet apo rrethanat e jashtëzakonshme (psh., gjatë kohës së luftës, etj.).

E dr. penale kombëtare dhe ndërkombëtare e dr. penale kombëtare konsiderohet ajo e dr. penale apo legjislacion penal i një shteti të caktuar, që vepron apo zbatohet brenda territorit të tij. E dr. penale ndërkombëtare është sistem i normave penale-juridike që u dedikohet marrëdhënieve ndërkombëtare. Me këtë degë përcaktohet nocioni i krimeve ndërkombëtare, koncepti i të drejtave dhe lirive të njeriut, imuniteti diplomatik, procedura e gjyakatave ndërkombëtare, përcaktohen normat e së dr. penale, që postulatet e tyre i mbeshtesin në konventat bilaterale apo multilaterale lidhur me rrëmbimin e aeroplanëve, tregtisë me drogë, etj., pastaj rregullohen çështjet e ndëshkimit për veprat e kryera jashtë vendit, e ekstradimit, e drejtës së azilit, etj.

FILLET DHE ZHVILLIMI I SË DR. PENALE NDËRKOMBËTARE:

Ekzistojnë mendime të ndryshme rreth paraqitjes së kësaj të drejte. Disa mendojnë së është paraqitur në fillim të shek. XVI, gjatë shkollës së postglosatore, kurse disa të tjerë mendojnë së e dr. penale ndërkombëtare në kuptimin e tanishëm është paraqitur nga shek. XVII me postulatin e njohur të Hugo Grociusit (ose dorëzoje, ose ndëshkoje – mendohej në kryesin e veprës penale). E dr. penale ndërk., zhvillimin e saj e shënon sidomos me paraqitjen e ideve dhe tendencave të shteteve dhe bashkësive ndërkombëtare, që në kuadrin e mundësive, të humanizohet lufta. Fillet e para që të humanizohet lufta i ndeshim gjatë kohës së revolucionit francez. Zhvillimi i hovshëm i së dr. penale ndërk., u shpreh me nxerrjen e konventave të Hagës në v. 1899 dhe 1907, që në fakt paraqesin një lloj kodifikimi të së drejtës ndërk. luftarake. Me këto konventa u përcaktuan rregullat për mbrojtjen e popullësisë civile, për sjelljen ndaj të zënve robë, ndaj të sëmuarve, të plagosurve. Pastaj janë ndaluar mjetet barbare dhe poshtëruese të luftimit. Mirëpo, për mosrespektimin e këtyre konventave nuk u parapanë sanksione, por vetëm përgjegjësia civile-juridike e shtetit që ka shkaktuar pasoja me përdorimin e mënyrave apo mjeteve të ndaluara gjatë luftës. rëndësia e këtyre ligjeve është se për bashkësinë ndërkombëtare, këto u konsideruan si ligje luftarake, ku në bazë të këtyre konventave u gjykuan kriminelet e luftës së parë dhe të dytë botërore.

Zhvillimi i së dr. penale ndërk., midis dy luftrave botërore krimet që u bënë gjatë luftës së parë botërore, mobilizuan opinionin ndërkombëtar që të ndërmarrin masa për dënimin e krimineleve të luftës. Kështu në konferencën e paqës në Verasajë, u parapa që të formohet një gjykatë speciale, që do ta gjykonte Vilhelmin II, si fajtor kryesor për krimet e luftës së parë botërore. Kontrata e Versajës nuk u realizua sepse Holanda nuk e ekstradoj Vilhelmin II, me arsyetimin së vepra për të cilën është akuzuar Vilhelmi nuk është në kontratat që ka bërë Holanda me shtetet tjera. Pak më vonë, me konventat e Gjenevës të v. 1929 u bë kodifikimi i ri i së dr. ndërk., luftarake, të cilat kishin qëllim që të humanizojnë luftën.

Zhvillimi i së dr. penale ndërk, gjatë luftës së dytë botërore zhvillim të hovshëm mori kur miliona njerëz u bënë viktimë  e krimeve të luftës nga kriminelet nazistë dhe aleatet e tyre. me këtë rast me 8 gusht 1945, në Londër u arrit marrëveshja e forcave të mëdha aleate që të formohet gjykata ndërkombëtare ushtarake (Nyrembergut), për gjykimin e këtyre krimeve. U nxor edhe statuti i kësaj gjykate, ku si krime konsideroheshin: krimet kundër paqës, krimet e luftës dhe krimet kundër njerëzimit. Në bazë të përmbajtjes, natyrës dhe dimensioneve të dispozitave të tij, në literaturën juridike Statuti i gjykatës ndërkombëtare ushtarake me të drejtë konsiderohet si kod i parë penal ndërkombëtar me karakter të përkohshëm.

Zhvillimi i së dr. penale ndërk, pas luftës së dytë botërore zhvillimi i mëtejshëm i së dr. penale ndërk, u shpreh në kuadrin e OKB-së, ku në dhjetor 1946 Asambleja e përgjithshme nxori Rezolutën me të cilën vërifikoi parimet e statutit të gjykatës ushtarake të Nyrembergut, dhe me 1948 nxori konventën në të cilën prezentoi nocionin e ri të krimit të gjenocidit. Shteteve anëtare të OKB-së ju sugjerua që në legjislacionet e tyre penale të parashohin krimin e gjenocidit si vepër penale. Me iniciativën e Kryqit të kuq Ndërk, në gusht të v. 1949, në Gjenevë u nxorën 4 konventa: konventa se si duhet vepruar ndaj të zënve rob, konventa mbi mbrojtjen e personave civil gjatë kohës së luftës, konventa për përmirësimin e gjendjes së të plagosurve, të sëmurve dhe të personave anija luftarake e të cilëve është fundosur dhe konventa për përmirësimin e gjendjes së të plagosurve dhe të sëmurve në forcat e armatosura në luftë. Këto konventa janë ratifikuar nga një numër i madh i shteteve të botës, edhe në vendin tonë. Në kodin penal të Kosovës janë paraparë në një kapitull të veçantë 30 vepra penale nga këto konventa (siç janë: krimi i gjenocidit, krimet kundër njerëzimit, krimet e luftës në kundërshtim me konventat e Gjenevës, përdorimi i armëve të ndaluara, etj.). Zhvillimit të së dr. penale ndërk, ju vu themel i fortë me dokumentin e Helsikut-1975, me të cilin të drejtat e njeriut nuk konsiderohen vetëm çështje e brendshme e një shteti, por edhe çështje ndërkombëtare, mbarënjerëzore. Këtij dokumenti ju bashkuan edhe KS i KB-së 1992 dhe BE-ja 1994.

Themelimi i gjykatës penale ndërk, në Hagë (1993) krimet makabre dhe masive në territorin e Jugosllavisë që u kryen ndaj popullësisë civile nga forcat serbe, mobilizuan ndërgjegjën e njerëzimit dhe u formua bindja së ata fajtor duhet të dënohen. Në këtë drejtim KS i KB-së në shkurt të v.1993 themeloi gjykatën penale ndërk (tribunali i Hagës), në Hagë për gjykimin e kryesve të këtyre krimeve. Do të gjykohen krimet e bëra prej v.1991. Si gjykata e Nyrembergut dhe e Tokios, edhe kjo gjykatë u themelua AD HOC (e përkohshme). Aspiratat dhe përpjekjet e kahmotshme për themelimin e një gjykate penale ndërk, të përhershme, u realizua në v.1998, në konferencën e OKB-së, të mbajtur në Romë.

Themelimi i gjykatës së përhershme penale ndërkombëtare  pas shumë parapërgaditjeve në korrik 1998, në Romë, në konferencën e OKB-së, ku morën pjesë 160 shtete (120 ishin për), për herë të parë në historin e njerëzimit u nënshkrua marrëveshja për themelimin e gjykatës së përhershme penale ndërk, selia e së cilës u vendos të jetë në Hagë. Kjo gjykatë do ti ketë 18 gjykatës. Që të mund të zhvillohet procedura penale për çdo rast konkret, duhet të merret leja ose ku janë kryer krimet ose nga shteti ku ata akuzohen. Kjo gjykatë ka edhe statutin e saj (128 nene). Me ratfikimin e kësaj marrëveshje të numrit të nevojshëm të shteteve në prill 2002, hyri në fuqi Statuti i kësaj gjykate. Kjo gjykatë filloi punën me 1 janar 2003, kurse juridiksioni i saj u vendos të jetë retroaktiv prej 1 janar 2002.

E DR. PENALE KOMPARATIVE:

Merret me studimin e legjislacioneve penale të vendeve të botës. ndryshe nga e dr. penale ndërk, e cila është edhe e aplikueshme, e dr. penale komp, nuk përmban kurrfarë rregullash juridike për zgjidhjen e çështjeve ndërkombëtare penale, por shërben vetëm si metodë shkencore për njohjen e të drejtave penale të shteteve tjera. Gjatë përgaditjes së Kodit penal të Kosovës (zgjati 3.5 vite), u morën parasysh kode të shteteve të ndryshme si psh., të Gjermanisë, Zvicrës, Italisë, Francës, Shba, etj.

E DR. PENALE DHE SHKENCA E SË DR. PENALE:

Me të dr. penale nënkuptojmë një degë të legjislacionit pozitiv të shtetit të caktuar dhe një degë të shkencave juridike. Si degë e legjislacionit pozitiv, e dr. penale është sistem i normave me të cilat përcaktohet se cilat vepra konsiderohen vepra penale, kur personi konsiderohet penalisht i përgjegjshëm dhe çfarë lloj sanksioni penal mund ti shqiptohet. Kurse shkenca e së dr. penale është sistem i nocioneve dhe i institucioneve të së dr. penale. Shkenca e së dr. penale është degë e shkencave shoqërore, e cila e ka lëndën, metodën dhe sistemin e vet. Kjo shfrytëzon edhe rezultatet e shkencave tjera natyrore (psikologjia, mjekësia, etj.).

Detyrat e shkencës së të dr. penale detyra kryesore e shkencës së të dr. penale është studimi dhe avancimi i së dr. penale apo legjislacionit penal që është në fuqi në vendin e caktuar. Mirëpo, detyrë e shkencës së të dr. penale, e cila barazohet në metodën e materializmit dialektik, është që të këtë edhe qëndrim kritik ndaj të metave, zgjidhjeve joadekuate dhe çështjeve tjera të legjislacionit penal pozitiv. Në kuptimin e gjerë shkenca e së dr. penale ka për detyrë të studioj kriminalitetin dhe masat që duhet ndërmarrë për parandalimin e tij. për zgjidhjen adekuate të këtyre çështjeve shfrytëzon edhe njohuritë e shkencave tjera që merren me studimin e kriminalitetit, veçanarisht me kriminologjinë. 

Sistemi i shkencës së të dr. penale shkenca e së dr. penale ndahet në dy pjesë: në pjesën e përgjithshme dhe të posaçme. A) Pjesa e përgjithshme studion parimet dhe institucionet themelore të së dr. penale, në kuadër të tyre edhe institucionet e përgjithshme. Lidhur me çështjet që shqyrtohen në pjesën e përgjithshme ekzistojnë dy drejtime apo sisteme: sistemi i bipartit dhe i tripartit. Sistemi i bipartit është sistem tradicional i shkencës së të dr. penale. I pari e ka inaugurua Fojerbahu. Sipas këtij sistemi shqyrtohen vetëm dy nocione themelore: vepra penale (në të hyn edhe kryesi-fajtori) dhe sanksioni penal. Ky sistem mbeshtetet në kuptimin objektivo-subjektiv të veprës penale, ku përveç elementeve objektive futet edhe elementi subjektiv – kryesi i veprës penale. Sistemi i tripartit është sistem i ri që u shfaq në fillim të këtij shekulli. Sipas këtij sistemi ekzistojnë tri nocione themelore: vepra penale, fajtori dhe sanksioni penal. Ky sistem mbeshtetet në kuptimin objektiv të veprës penale ngase nga nocioni i veprës penale ndan elementet subjektive. Pra kryesi është nocion i pavarur. Shumica e teoricientëve të së dr. penale nuk e përvetësojnë sistemin tripartit ngase ky në mënyrë mjaft artificiale e ndan atë që në brendi është unike. Në të drejtat penale të tanishme, kryesi dhe vepra penale shqyrtohen në unitetin e tyre, duke u mbeshtetur në faktin e pamohueshëm së pa kryes nuk ka as vepër penale. B) Pjesa e posaçme e shkencës së të dr. penale merret me studimin e veprave penale veç e veç, elementet e tyre, formën e fajit me të cilën kryhen ato dhe sanksionet penale që mund tu shqiptohen kryersve të tyre, i studion nocionet e veprave penale, siç janë vrasja, plagosja, vjedhja, etj. veprat penale radhiten sipas ngjashmërisë së tyre në grupe apo kapituj, madje kapitujt radhiten sipas shkallës së rrëzikshmërisë apo pasojave që shkaktojnë ato dhe ngjashmërisë së tyre.

SHKENCAT E TJERA PENALE:

Shkenca e së dr. penale mbeshtet dhe shfrytëzon njohuritë e shumë shkencave të tjera, veçmas të shkencave kriminologjike. Pa ndihmën e shkencave tjera, shkenca moderne së dr. penale nuk mund të mendohet. Për të mundur ta realizoj funksionin e vet, e dr. penale dhe shkenca e së dr. penale duhet të shfrytëzojnë të mbërrimet e teknikës, mjekësisë, psikologjisë, etj., dhe shkencave tjera shoqërore natyrore. Shkenca penale konsiderohen shkenca e procedurës penale, kriminologjia, politika kriminale, penologjia, kriminalistika, mjekësia gjyqësore dhe psikiatri gjyqësore.

Shkenca e proc. penalemerret me studimin e të dr. të proc. penale të shtetit të caktuar. Studion sistemin e normave juridike të përcaktuara me ligjin e proc. penale, me të cilin është rregulluar veprimtaria e gjykatës, e prokurorisë publike, e organeve të hetuesisë dhe të personave të tjerë që marrin pjesë në proc. penale me qëllim që të zbulohet vepra penale, kryesi i saj dhe të administrohen provat e rëndësishme për aplikimin e drejtë të normave të legjislacionit penal. Shkenca e proc. penale me sygjerimet e saj kontribuon që të gjenden zgjidhje më adekuate në aspektin normativ dhe aplikativ.

Kriminologjia është shkencë shoqërore e cila merret me studimin e fenomenologjisë dhe shkaqeve (etiologjisë) të kriminalitetit si dukuri shoqërore dhe individuale. Ndahet në dy pjesë kryesore, në fenomenologjinë kriminale (studion format nëpërmjet të cilave manifestohet kriminaliteti, siç janë: vëllimi, struktura, ecuria, etj.) dhe etiologjinë kriminale (studion shkaqet dhe faktorët e kriminalitetit).

Politika kriminale është shkencë e re e cila u lind në kuadrin e kriminologjisë. Studion çështjet teorike dhe praktike dedikuar luftës kundër kriminalitetit. Politika kriminale përkufizohet si shkencë e cila studion kriminalitetin dhe masat qqë merren me qëllim të luftimit më efikas të tij dhe dukurive të tjera anti sociale. Këto masa ndahen në masa të karakterit preventiv dhe represiv.

Penologjia është shkencë e re e cila si degë e veçantë paraqitet në dekadat e para të shek. XX. Përkufizohet si shkencë e cila merret me studimin e çështjeve teorike dhe praktike të aplikimit (ekzekutimit) dhe efikasitetit të sanksioneve penale. Rrjedh nga fjala latine poena – dënim dhe fjala greke logos – shkencë.

ZHVILLIMI I SË DR. PENALE:

Në krahasim me të dr. penale të kohës së lashtë dhe të mesjetës, e cila është karakterizuar nga arbitrariteti, vrazhdësia dhe dënimet shumë të rënda, e dr. penale e mëvonshme, sidomos ajo e tanishmja është më racionale ddhe më humane. Në zhvillimin e së dr. penale në të kaluarën dhe tani ndikojnë faktorë të shumtë dhe të natyrës së ndryshme, siç janë karakteri i rregullimit shoqëror dhe politik, shkalla e zhvillimit dhe forcat e shtetit, raportet e klasave, etj. poashtu në zhvillimin e së dr. penale ndikon zhvillimi i teknikës dhe i civilizimit, religioni, filozofia, ideologjia dhe traditat, shkenca në përgjithësi e në veçanti shkenca e së dr. penale dhe shkencat e tjera që merren me studimin e kriminalitetit, si dhe praktika gjyqësore dhe organizimi i organeve të judikaturës. Si degë e drejtësisë në kuptimin e tanishëm, e dr. penale shfaqet me formimin e shtetit.

PERIUDHA E BASHKËSISË SË PARË NJERËZORE dhe fillet e së dr. penale: ekceset në bashkësinë e parë njerëzore ishin mjaft primitive dhe kryesisht kanë qenë vepra ta drejtuara kundër jetës dhe trupit. Ndaj kryesve të eksceseve në këtë bashkësi më së shpeshti bëhej dëbimi nga bashkësia, hakmarrja dhe në veçanti gjakmarrja dhe kompozicioni (shpagimi i gjakut).

KARAKTERISTIKAT THEMELOREsë dr. penale: në radhë të parë karakterizohet për nga fakti së i ka kushtuar rëndësi të madhe mbrojtjes së pronës private dhe asaj të shtazëve, prodhimeve bujqësore e në veçanti sklleverve, të cilët në këtë formacion shoqëroro-ekonomik janë konsideruar si pronë e skllavopronarit. E dr. penale skllavopronare ka njohur lloje të shumta të dënimeve, të cilat për nga natyra e tyre ishin mjaft të rënda, ta vrazhda dhe johumane. Më së shpeshti janë shqiptuar dënimi me vdekje dhe llojet e ndryshme të dënimeve fizike.  E dr. penale në këtë periudhë nuk eka njohur dënimin me heqje të lirisë (burgun) në kuptimin e tanishëm. Ky lloj dënimi është shqiptuar dhe është ekzekutuar vetëm sa ka qenë e nevojshme për ta siguruar kryesin e veprës penale të mos arratiset gjerë sa ti shqiptohet njëri prej dënimeve të përmendura.

KARAKTERISTIKAT THEMELOREsë dr. penale të shteteve feudale: karakteristikë e përgjithshme e të gjitha shteteve feudale është së marrëdhëniet shoqërore ekonomike e kanë siguruar eksploatimin e fshatarit nëpërmjet pushtetit të feudalit ndaj fshatarit. Për të njejtën vepër penale shumë më rëndë është ndëshkuar fshatari së sa feudali. E dr. penale feudale shprehte dhe sanksiononte në mënyrë të hapët vullnetin dhe interesat e klases sunduese feudale dhe shtresave tjera të larta, fisnikëria, kisha, etj. Si karakteristikë tjetër e rëndësishme e ligjeve të shteteve feudale ishte mbrojtja primare e pronës. Rëndësi të posaçme i kushtohej llojeve të ndryshme të vjedhjeve, grabitjeve, etj. Gjithashtu ligjet parashohin një numër të madh të veprave penale kundër sunduesit dhe shtetit, kundër religjionit, moralit dhe personalitetit të njeriut. Llojet dhe qëllimi i dënimeve nuk ndryshuan shumë nga ato të shteteve skllavopronare. E dr. penale feudale nuk e ka njohur dënimin me burg në kuptimin e tanishëm të fjalës. Në periudhën e mesjetës, ose të feudalizmit të zhvilluar në vend të përgjegjësisë objektive, në të dr. penale përvetësohet përgjegjësia subjektive, përkatësisht përgjegjësia në bazë të fajësisë. Me paraqitjen e shkollës glosatore në shek. XII dhe me hapjen e universiteteve të para në Itali (Bolonjë), filloi të përpunohet shkenca e së dr. penale.

IDETË PENALO-JURIDIKE NË VEPRAT e filozofeve dhe iluministeve (shek. XVII-XVIII):

Në mesin e filozofeve dhe iluministeve, të cilët më së tëpërmi kontribuan që shkenca të lirohet nga teologjia, që të mbrohen të drejtat natyrore të njeriut, që të sigurohet barazia, ligjshmëria, të humanizohen dënimet, etj., janë Grociusi, Bekoni, Hobsi, Monteski, Volteri, Rusoi, etj.

Hugo Grociusi e ka themeluar të ashtuquajturën shkollë natyrore të drejtësisë. Sipas tij duhet bërë ndarjen dhe dallimin e të dr. natyrore nga e dr. hyjnore.

Koncepcionet e Monteskit, Volterit dhe Rusos në veprën e tij të mirënjohur “fryma e ligjit”, që u publikua në v.1748, si jurist, filozof dhe sociolog e ngriti zërinë kundër arbitraritetit gjyqësor, barbarizmit dhe pabarazisë që shprehej në të dr. penale feudale. Monteski në veprën e tij fryma e ligjit inauguron teorinë e ndarjes së pushtetit politik nga ai ekzekutiv. Në lëmin e së dr. penale ai përfaqëson mendimin që është edhe tani aktual, se më mirë është që krimet të parandalohen; së ligjdhënësi i mençur duhet të angazhohet më tëpër që ta ngreh në nivel më të lartë moralin së sa me dënime të shkaktoj mundime.

Ruso nuk është marrë shumë me studimin e çështjeve nga lëmi I së dr. penale. Përkundër kësaj në veprën e tij kapitale “mbi kontratën shoqërore” 1762, ai parashtron koncepcionet e veta filozofike që paten jehonë të madhe edhe në të d r. penale. Sipas Rusos, individet kanë hequr dorë nga e drejta e mbrojtjes individuale-të ndëshkimit të faktorit dhe këtë ja kanë besuar shoqërisë-shtetit.

Idetë e Cezaro bekarios dhe ndikimi I tyre në legjislacionet penale të shek.XVIII – juristi Italian Cezaro Bekario me të drejtë konsiderohet autori me merita më të mëdha I shek. XVIII, ngase më së tëpërmi kontribuoi që ti vehen themelet të dr. penale bashkëkohore. Ai shkroi veprën e tij në moshën 26 vjeçare :mbi krimet dhe dënimet” -1764.

SHKOLLAT NË TË DR. PENALE:

Zhvillimi i shkencave shoqërore dhe atyre ekzakte, e veçmas zhvillimi I shkencës së të dr. penale dhe paraqitja e legjislacionit penal në Evropë, në gjysmën e dytë të shek. XVIII dhe në shek. XIX, kontribuan në formimin e shkollave në të dr. penale. Si shkolla kryesore në të dr. penale konsiderohen: shkolla klasike, antropologjike, pozitive, sociologjike, neoklasike dhe shkolla e mbrojtjes së re shoqërore.

  • Shkolla klasike paraqitet në gjysmën e dytë  të shek.XVIII. Koncepcionet e shkollës klasike ishin reagim i ashpër kundër shkencës penale, legjislacionit dhe jurisprudencës së shoqërisë feudale. Si themelues dhe përfaqësues të kësaj shkolle konsiderohen Cesario Bekario dhe Anselm Fojerbah. Shkolla klasike u angazhua që të evitohet pabarazia, arbitrariteti dhe tortura. Kjo shkollë në masë të madhe u angazhua që të sigurohen të drejtat, liria dhe pabarazia e qytetarëve. Sipas kësaj shkolle kjo mund të arrihej me përcaktimin e veprave penale dhe dënimeve me ligj, pra në aplikimin e parimeve të legalitetit. Sipas kësaj shkolle vullneti i kryesit është plotësisht i lirë. Sipas këtij mendimi, nëse do të kryej personi vepër penale apo jo, nuk varet fare prej faktorëve subjektiv dhe objektiv, por vetëm prej qëndrimit të tij. Sipas koncepcioneve të kësaj shkolle, në të dr. penale dënimi është sanksioni themelor dhe i vetmi. Si e metë e shkollës klasike konsiderohet se mendimet e veta nuk i bazonte në jetën reale, por mbeshtetej në koncepcionet metafizike të logjikës abstrakte, nuk e merrte parasysh personalitetin e kryesit të veprës penale dhe hulumtimet shkencore të shkencës të kriminologjisë lidhur me faktorët e kriminalitetit. Kurse veçmas si anë pozitive e kësaj shkolle konsiderohet së forcoj parimin e legalitetit në të dr. penale dhe përpunoi në baza shkencore institucionet e së dr. penale.

 

  • Shkolla antropologjike themelues është italiani Cezaro Lambrozo (1835-1909), i cili ishte mjek, psikiater e më vonë edhe profesor i mjekësisë ligjore. Veprat e tij më të rëndësishme janë: “Njeriu kriminel” dhe “Antropologjia kriminale”.  Ai më parë studioj kafkat e disa qindra krimineleve, e më pas studioj antropometrin dhe fiziogonemin e disa mijra kriminelve në burgun e Torinosë. Në bazë të këtyre studimeve Lambrozo konstatoi së një numër i konsiderueshëm i personave të dënueshëm posedojnë anomali fizike e psikike. Duke u mbeshtetur në rezultatet e këtij hulumtimi erdhi në përfundim së kriminelet janë një loj i posaçëm i gjinisë njerëzore. Këta persona lindin me anomali fizike dhe psikike dhe kështu nxori tezën e ashtuquajtur “krimineli i lindur”. Sipas Lambrozos njeriu kriminel mund të njihet për nga karakteristikat anatomike ngase kokën e ka shumë të madhe, apo shumë të vogël, ballin e ngushtë, nofullat e qitura, fytyrën e gjatë dhe të gjerë, sytë e shtrëmbër dhe të thelluar, buzët e holla, flokët e shpeshtë, dhëmbët e rrallë dhe të mëdhenj, duartë e gjata, etj. Kurse, sipas karakteristikave fiziologjike dhe psikologjike, njeriu kriminel mund të njihet ngase të ai shfaqen anomali të ndryshme, siç janë: mungesa e ndjenjës për dhëmbje (prandaj edhe tatuazhohen), u mungon ndjenja normale, janë mizorë, ndjejnë kënaqësi pas kryerjes së veprës penale, etj. Këto karakteristika apo tipare quhen “stigmate degjeneruese”. Këto anomali sipas Lambrozos janë të trashëguara nga të parët, për këtë shkak janë të natyrës atavike. Në bazë të këtyre koncepcioneve Lambrozo të gjithë delikuentet sipas natyrës së karakteristikave i radhit në 5 grupe: 1. Fajtorët e lindur; 2. Fajtorët e sëmurë psikik; 3. Fajtorët nga shprehia; 4. Fajtorët nga pasioni; 5. Fajtorët e rastit.

 

  • Shkolla pozitiveparaqitet në fund të shek.XIX në Itali. Themelues të kësaj shkolle janë Enriko Feri dhe Rafael Garofaro. Në brendi koncepcionet e shkoolës pozitive paraqesin vazhdimësi të mësimeve dhe ideve të shkollës antropologjike. Sipas Ferit ekzistojnë tri kategori të faktorëve që ushtrojnë ndikim dominant në gjenezën e kriminalitetit dhe atë: faktorët antropologjikë (individual), fizikë dhe socialë. Faktorët antropologjikëose individual të kriminalitetit janë: konstitucioni organik i fajtorit, nëpërmjet të cilit shprehen anomalitë e kafkës, të trurit, 

sensibiliteti apo ndjeshmëria dhe të gjitha veçoritë tjera fizike. Kurse vetitë personale janë: raca, mosha, arsimimi dhe edukimi, profesioni, etj. Faktorët fizikë janë: klima, stina vjetore, temeratura vjetore, kushtet atmosferike, etj. Faktorët social janë kushtet e mjedisit shoqëror ku jetojnë delikuentet: dendësia e popullësisë, raportet në familje, prodhimi industrial, alkoolizmi, organizimi i administratës publike, etj. përfaqësuesitë e kësaj shkolle për mbrojtjen e shoqërisë nga kriminaliteti, në vend të dënimëve propozojnë masat siguruese. Këto masa janë: masat preventive, masat e kompensimit të dëmit,masat represive dhe masat eliminatore.

  • Shkolla sociologjike paraqitet në fund të shek.XIX. Themelues janë Franc von List, Von Hamel dhe Adolf Prins. Kjo shkoolë quhet kështu sepse faktorë kryesor të kriminalitetit konsiderohen faktorët socialë, në veçanti ata ekonomik. Kjo shkollë i radhitë delikuentet në dy kategori: në delikuent të rastit dhe nga shprehia.

 

  • Shkolla neoklasike kjo shkolë vëmendje të madhe i kushtoi parimit të legalitetit të veprave penale dhe dënimeve. Sipas kësaj shkolle dënimi duhet të mbetej sanksion kryesor, por duhej të arrinte qëllimin e preventivës speciale dhe gjenerale. Përveç dënimeve sipas kësaj shkolle, në të drejtën penale duhet të njihen edhe masat siguruese si lloje të posaçme të sanksioneve penale.

 

  • Mbrojtja e re shoqërore paraqitet pas luftës së dytë botërore në Itali. Iniciator i themelimit është Filipo Gramatika. Ky në v.1945 në Gjenovë formoi qëndren për studimin e mbrojtjes shoqërore, me iniciativën e së cilës u mbajt kongresi i parë ndërkombëtar i mbrojtjes shoqërore dhe ai i dytë, ku edhe u themelua Shoqata Ndërkombëtare për të Drejtën Penale. Mbrojtja e re shoqërore paraqet vazhdimësi të mësimeve dhe ideve të shkollave që i paraprijnë kësaj, veçmas të shkollës pozitive. Tani përfaqësues më autoritativ është Mark Ansel. Në kuadrin e kësaj lëvizje dallohen rryma ekstreme dhe rryma përkore (apo e matur).  Rryma ekstreme – përfaqësues i denjë është Filipo Gramatiko. Sipas tij e dr. penale tradicionale duhet të zëvendësohet me sistemin e mbrojtjes shoqërore, në të cilën nuk do të ekzistonin më nocionet klasike të së dr. penale siç janë veprat penale, fajtori, përgjegjësia dhe dënimet, por duhet të futen nocionet – vepra antisociale, subjektivizmi,masat e mjekimit dhe preventiva. Rryma përkore – përfaqëues është Mark Ansel. Kjo rrymë është e mendimit së e dr. penale nuk mund të zëvendësohet me ndonjë sistem të ri të masave të mbrojtjes shoqërore, mirëpo e thekson domosdonë së në të dr. penale duhet të futen disa risi dhe të bëhet modifikimi i saj.

HISTORIKU :

E dr. penale e Kosovës gjatë periudhës së feudalizmit – nga periudha e feudalizmit të hershëm, gjerë në shek.XII, nuk janë ruajtur monumente juridike të shkruara në bazë të të cilave do të mund të nxirreshin konkluza lidhur me të dr. penale. Me pushtimin e Kosovës nga perandoria osmane vepronin sheriati, kanunamet turke, kodi penal i Turqisë (1868) dhe e dr. zakonore shqiptare (kanuni i Lekë Dukagjinit dhe kanune tjera). Sipas kanuneve shqiptare, veprat penale ishin të sistemuara: veprat penale kundër personit, kundër familjes dhe martesës, kundër pronës private, kundër kishës, etj. Llojet e dënimeve sipas kanunit të Lekë Dukagjinit ishin: gjakmarrja, dënimi me vdekje, dëbimi, djegia e shtëpisë, rrënimi i pasurisë, prerja pemëve dhe lënia e tokës djerrë, gjoba dhe leçitja.

Ligji penal i KSA të Kosovës Kosova për herë të parë në historinë e vet e nxori ligjin e vet penal me 1 korrik 1977, dhe ishte në fuqi deri me 23 mars 1989. Kurse pas luftës së UÇK-së, puna për përgaditjen e kodit penal të Kosovës ka filluar me 1 shtator 1999. Krahas ekspertëve kosovar kanë marrë pjesë edhe 30 ekspertë ndërkombëtar. Ky kod u aprovua nga PSSP-ja me 6 korrik 2003, kurse hyri në fuqi me 6 prill 2004. Model nismëtar për përpilimin e kodit penal të Kosovës ka shërbyer kodi i Bosnjë e Hercegovinës, mirëpo janë marrë edhe solucione konkrete edhe nga kodi i Gjermanisë, Zvicrës, Francës, Italisë, etj.

BURIMET E SË DR. PENALE:

Ndahen në dy lloje: materiale dhe formale. Burimet materiale konsiderohen të gjitha marrëdhëniet shoqërore ekonomike dhe marrëdhëniet tjera shoqërore, që e karakterizojnë një shoqëri, sistemin e saj shoqëror-politik, ekonomik, etj. Kurse burime formale të së dr. penale janë normat juridike veç e veç dhe tërësia e tyre. burim formal kryesor është kodi penal, kurse burime tjera konsiderohen: kushtetuta, konventat ndërkombëtare, etj. Me fjalë tjera burim formal i së dr. penale është legjislacioni penal që gjendet në fuqi, pra e dr. pozitive.

KUSHTETUTA SI BURIM I SË DR. PENALE sistemi kushtetues në të drejtën tonë penale konsiderohet si burim me rëndësi të posaçme, ngase me kushtetutë përcaktohen rregullimi shoqëroro-ekonomik dhe politik i shtetit, të drejtat dhe liritë elementare të qytetarëve, barazia e tyre, etj. të gjitha këto vlera dhe të mira të garantuara me sistemin kushtetues, mbrohen edhe me të dr. penale. Njëherit të gjitha të gjitha normat të së dr. penale duhet të interpretohen në përputhshmëri me sistemin kushtetues. Kushtetuta me një varg dispozitash të saj paraqitet edhe si burim i drejtpërdrejtë i së dr. penale, psh., kushtetuta parasheh parimin e legalitetit me rastin e përcaktimit të veprave penale dhe sanksioneve penale, garanton respektimin e personalitetit të njeriut dhe dinjitetin njerëzor në procedurën penale dhe çdo procedurë tjetër. Kushtetuta me dispozitat e veta drejtpërdrejtë i proklamon të kundërligjshme dhe kundërkushtetuese disa veprime, u cakton obligim organeve ligjdhënëse të parashohin sanksione penale për veprat e caktuara. Psh., si vepra të ndëshkueshme dhe kundërkushtetuese janë: tradhtia e shtetit apo nënshkrimi i kapitullimit, nxitja e urrejtjes dhe mostolerancës nacionale, raciale apo fetare, etj.

E dr. penale ndërkombëtare si burim i së dr. penale – si burim i rëndësishëm i së dr. penale, paraqiten kontratat ndërkombëtare, si term i përbashkët për konventat ndërkombëtare, traktatet dhe marrëveshjet tjera. Edhe për të drejtën tonë penale kanë rëndësi të madhe sepse ato kontrata janë të inkorporuara në të drejtën tonë. Si kontrata më të rëndësishme janë: konventa e Gjenevës mbi humanizimin e luftës – 1949; konventa mbi eliminimin e të gjitha diskriminimeve raciale – 1966; konventa për luftimin dhe parandalimin e gjenocidit – 1948, etj. Në të shumtën e rasteve kontratat ndërk. paraqiten si burime indirekte në të dr. penale.

Ligji penale si burim kryesor i së dr. penale – e dr. penale është e drejtë ligjore, ngase burim kryesor dhe primar është ligji. Veprat penale dhe sanksionet penale mund të përcaktohen vetëm me ligj – parimi i legalitetit. Si burim kryesor i të drejtave penale të shteteve bashkëkohore është kodi penal apo ligji penal. Kodi penal dhe ligji penal janë akte të larta juridike të përgjithshme, që i nxjerrin organet më të larta të shtetit – parlamentet.

Ligji penal – me ligj penal nënkuptojmë çdo dispozitë ligjore me të cilën rregullohen çështje nga fusha e së dr. penale. Në radhë të parë janë dispozita me të cilat parashihen veprat penale dhe sanksionet penale ndaj kryersve të tyre.

Kodi penal me kod penal nënkuptojmë ligjin e rëndësishëm në të cilin në mënyrë të tërësishme dhe të sistemuar përmblidhen dispozitat penalo-juridike. Nocioni “ligj penal” ka domethënie më të gjerë se nocioni “kod penal”, sepse nënkupton çdo dispozitë ligjore të së dr. penale materiale pa marrë parasysh se a gjendet në kodin penal apo në ndonjë ligj tjetër. Kodi penal konsiderohet akt juridik me fuqi më të madhe juridike se ligji penal.

Legjislacioni penal me legjislacion penal nënkuptojmë të gjitha ligjet penale, pra edhe kodin penal, si dhe tërë sistemin e ligjeve dhe dispozitave të tjera penale të cilat janë në fuqi.

Burimet tjera të së dr. penale janë ato ligje apo norma juridike të cilat paraqiten si burime indirekte plotësuese dhe sekondare. Në radhë ta parë duhet cekur kodin e procedurës penale dhe ligjin për ekzekutimin e sanksioneve penale, pastaj ligjin mbi organizimin e gjykatave, ligji mbi prokurorinë dhe ligji për policinë. Në mesin e burimeve anësore ose plotësuese duhet cekur disa ligje kur në mënyrë të drejtpërdrejtë apo indirekte i referohet apo udhëzon ndonjë normë tjetër juridike, e cila e qartëson apo e plotëson normën juridike penale (norma blankete), psh., veprën penale të trajtimit të pandërgjegjshëm mjekësor e kryen mjeku i cili me rastin e dhënies së ndihmës mjekësore haptas përdorë mjet të papërshtatshëm apo mëtodë të papërshtatshme të mjekimit, apo nuk përdorë masat përkatëse higjienike dhe me ketë shkakton keqësimin e gjendjes shendetësore të personit. Si burime indirekte dhe plotësuese të së dr. penale janë gjithashtu ligjet tjera dhe normat apo aktet nënligjore, si dhe aktet e përgjithshme, pastaj rregullat e profesioneve, rregullat teknike, etj. Këto burime janë më së të domosdoshme, ngase me tekniken juridike të kodit penal nuk është e mundur të parashihen të gjitha situatat, ngjarjet në jetën e përditshme e as ti përcjellë me norma penalo-juridike.

E dr. zakonore apo e pashkruar në bashkësinë e parë njerëzore ishte burim i vetëm i së dr. penale, kurse në shoqërinë skllavopronare dhe feudale si burim kryesor. Por sot e dr. zakonore nuk paraqitet si burim kryesor, por burim supsidar, mirëpo në disa raste e dr. zakonore mund të paraqitet si burim i rëndësishëm i së dr. penale, po që se ketë legjislacioni penal e merr parasysh dhe e inkorporon në dispozitat e veta, aponë ndonjë mënyrë tjetër e mbeshtet.

Praktika gjyqësore (precedenti gjyqësor) ka qenë burim i rëndësishëm i së dr. penale ngase gjykatat kanë vendosur në bazë të aktgjykimeve të mëparshme. Është vepruar kështu për shkak të mungesës së mjaftueshme të normave penalo-juridike. Në Angli dhe Shba është burim i rëndësishëm i së dr. penale dhe degëve tjera të drejtësisë. Në të drejtën tonë penale dhe atë të shteteve tjera evropiane, praktika gjyqësore nuk është burim i drejtpërdretjë i së dr. penale.

Shkenca e së dr. penale nuk është burim i drejtpërdrejtë i së dr. penale. Me shkencën e së drejtës penale nuk mund të konstituohen vepra të reja penale e as të obrogohen ato ekzistuese. Mirëpo, me ndihmën e shkencës së të dr. penale është bërë ndërtimi i një varg nocionesh dhe institucionesh të së dr. penale. Ushtron ndikim të konsiderueshëm në zhvillimin dhe reformën e së dr. penale, përkatësisht legjislacionit penal.

KODI PENAL: pjesa e përgjithshme dhe e posaçme – një numër i konsiderueshëm i normave penale-juridike posedojnë disa elemente që janë të përbashkëta për të gjitha normat penale-juridike. Këto elemente të përbashkëta i përkasin tri nocioneve themelore të së dr. penale: nocionit të veprës penale; nocionit të përgjegjësisë penale dhe nocionit të sanksioneve penale. Lidhur me këto tri nocione u formuan edhe rregullat e përgjithshme, të cilat parashihnin së cilat kushte duhet të plotësohen për tu konsideruar një vepër si vepër penale, kur mund të konsiderohet një person penalisht i përgjegjshëm dhe cili lloj i dënimit apo i sanksionit penal mund t’iu shqiptohet kryersve të veprave penale. Kontribut më të madh në formimin e normave penale-juridike me karakter të përgjithshëm dha revolucioni francez, në kodin penal francëz – 1791, që u nxor pas ngadhnjimit të këtij revolucioni, ku për herë të parë në historinë e së dr. penale u parapanë parime të rëndësishme në formë të normave të përgjithshme penale-juridike. Normat tjera të këtij kodi parashihnin veprat penale veç e veç. Më vonë të gjitha kodet penale, që u nxorën pas kodit francez, ndahen në dy pjesë, të përgjithshme dhe të posaçme. Edhe kodi I Kosovës ka këtë ndarje.

Pjesa e përgjithshme paraqet një sistem të normave penale-juridike, me të cilat përcaktohen parimet e së dr. penale si dhe nocionet dhe institucionet themelore të së dr. penale, siç janë: vepra penale, përgjegjësia penale, dënimet dhe llojet tjera të sanksioneve.

Pjesa e posaçme paraqet sistem të normave penale-juridike me të cilat përcaktohen veprat penale veç e veç, si dhe sanksionet penale dhe masat e trajtimit.

Përkundër faktit së e dr. penale, përkatësisht kodi penal është i ndarë në dy pjesë, midis tyre ekziston një lidhmëri dhe varshmëri e ngushtë. Njëra pa tjetrën nuk mund të ekzistojë dhe as të aplikohet në praktikë. Parimi i legalitetit të veprës penale dhe sanksionit penal si dhe masa e trajtimit të detyrueshëm, si parim themelor i së drejtës penale, mund të shprehet vetëm ndaj atij personi që ka kryer aso vepre të paraparë në ligj si vepër penale. Normat e pjesës së përgjithshme i plotësojnë normat penale juridike të pjesës së posaçme. E dr. penale dhe kodi penal edhe pse është i ndarë në dy pjesë, funksionin e vet mund ta realizoj vetëm me aplikimin e normave të të dy pjesëve për çdo rast të kryerjes së veprës penale. Karakteristikë e normave penale-juridike të pjesës së posaçme është se çdonjëra prej tye i ka dy pjesë, dispozitivin dhe sanksionin. Në dispozitiv përcaktohen elementet e veprës penale (figura e veprës penale), kush mund të jetë kryes dhe në çka konsiston veprimi i kryerjes. Varësisht prej mënyrës së komponimit njihet dispozitivi i rëndomtë, përshkrues dhe udhëzues ose blanket. Me dispozitiv të rëndomtë nënkuptojmë ato norma me të cilat nuk përcaktohen tiparët e veprës penale, por vetëm emërtimi i tyre. Dispozitiv përshkrues konsiderohen ato norma me të cilat caktohen tiparet e veprës penale, bëhet përshkrimi i tyre. Dispozitivi udhëzues apo normë blanket konsiderohet ajo e cila, lidhur me disa tipare të veprës penale të caktuar, udhëzon në ndonjë normë tjetër të kodit penal.

Përveç këtyre është i njohur edhe dispozitiv i përbërë në të cilin në të shumtën e rasteve përcaktohen figurat e ashtuquajtura të veprave penale të përbëra (veprat të cilat kryhen me ndërmarrjen e dy apo me shumë veprimeve, psh., vepra e cenimit të paprekshmërisë së banesës, e që konsiderohet që është kryer kur personi hyn apo nuk largohet nga banesa e huaj. Dispozitiv i përbërë i figurës së veprës penale konsiderohet edhe rasti, kur veprën penale të caktuar mund ta kryejnë persona të ndryshëm, psh., veprën penale të dhënies se dëklaratës së rrëme mund ta kryej dëshmitari, eksperti, interpreti, etj., dhe kur vepra penale mund të kryhet në mënyrë alternative ndaj objekteve të caktuara, psh., cenimi i fshehtësisë së korrespodencës dhe bazave të të dhënave kompjuterike.

Parimi i legalitetit apo ligjshmërisë në të dr. penale – për tu konsideruar një vepër penale ajo duhet që para së të jetë kryer të përcaktohet me ligj si vepër penale.

Historiku dhe nocioni i parimit të legalitetit kufizimi dhe kontrolli i pushtetit ka për qëllim që ti zbusë prerogativat enorme të shtetit ndaj qytetarëve dhe me këtë të mbroj integritetin, pavarësinë, të drejtat dhe liritë e qytetarëve nga keqpërdorimet e mundshme të pushtetit, e kjo arrihet me institucionin e legalitetit, sipas të cilit edhe pushteti, përkatësisht shteti si kreator i së drejtës, në të njejtën kohë duhet ti nënshtrohet së drejtës dhe legalitetit. Parimi i legalitetit apo ligjshmërisë ka qenë i njohur edhe në formacionet shoqërore të shekullit të vjetër dhe të mesëm, mirëpo afirmimi i tij erdhi e u shpreh në gjysmën e dytë të shek.XVIII. Parimi i legalitetit dmth., një vepër nuk mund të konsiderohet vepër penale dhe kryesi i saj nuk mund të dënohet nëse më parë nuk është paraparë me ligj. Parimi i legalitetit u përvetësua edhe në “Deklaratën mbi të drejtat e njeriut dhe qytetarit”, që e nxori Kuvendi i Francës – 1789, pas shpërthimit të Revolucionit, e më pas edhe në kodin penal të v.1791 dhe 1810. Pas luftës së dytë botërore ky parim u përvetësua në deklaratat dhe konventat më të rëndësishme ndërkombëtare. Normat e këtyre deklaratave janë përvetësuar edhe në kodin tonë penal.

Parimi i ligjshmërisë është tregues edhe i parimit të demokracisë, gurthemel i stabilitetit të një shoqërie dhe kusht thelbësor për demokracine jetës së përditshme. Në aspektin shoqëroro-politik, parimi i ligjshmërisë garanton barazin e qytetarëve para ligjit. Rëndësia juridike e parimit të legalitetit konsiston në sendërtimin e 5 postulatave (kërkesave), e që janë: 1. Që vetëm ligji të jetë burim i së dr. penale; 2. Që të ndalohet aplikimi i analogjisë; 3. Që të ndalohet veprimi retroaktiv i ligjit; 4. Që me rastin e përcaktimit të veprave penale, ligjdhënësi duhet të shërbehet me terma dhe shprhje të qarta dhe precize; 5. Parimi i ligjshmërisë ngërthen në vete edhe kërkesën që ligji, i cili parasheh veprën penale, duhet të parashoh edhe dënimin për atë vepër.

INTERPRETIMI :

Radhitet në tri grupe: 1. Sipas subjekteve që mund ta bëjnë interpretimin; 2. Sipas metodave; dhe 3. Sipas vëllimit.

  • Subjektet që mund të bëjnë interpretimin kemi tri lloje të interpretimit: autentik (e bën organi i cili e ka nxjerrë vetë ligjin), gjyqësor (e bën gjykata) dhe doktrinar (e bën shkenca e së drejtës).
  • Metodat e interpretimit janë: interpretimi gramatik, logjik, historik, sistematik, komparativ dhe teleologjik.
  • Interpretimi sipas vëllimit kemi: 1. Interpretimin e ngushtë apo restriktiv dhe 2. Të gjerë apo ekstenziv.


Analogjia – paraqet rastin kur një vepër, që nuk është paraparë me ligj si vepër penale, konsiderohet si e tillë në bazë të ngjashmërisë me veprën penale. Analogjia është e ndaluar në të dr. penale, sepse është në kundërshtim me parimin e legalitetit.

VEPRIMI I LEGJISLACIONIT PENAL :

Njihen tri lloje: 1. Veprimi i ligjit penal në kohë; 2. Në territor; 3. Ndaj personave.

  • Veprimi i ligjeve penale në kohë Kodi Penal fillon të veproj prej momentit të hyrjes së tij në fuqi dhe aplikohet gjersa të pushojë së vepruari. Zakonisht ligji penal hyn në fuqi 8 ditë pas shpalljes në gazetën zyrtare (vocatio legis), me qëllim që me normat e ligjit penal të njihen ata të cilëve u referohet si edhe ata që duhet të aplikojnë. Mirëpo, meqë ligjet penale rregullojnë çështje të rëndësishme dhe delikate, koha prej nxjerjes dhe hyrjes se tyre në fuqi është më e gjatë. Kështu është vepru edhe me kodin penal të Kosovës, që u aprovu me 6 korrik 2003, dhe ka hy në fuqi, ka fillu të aplikohet  prej 6 prillit 2004.

Rëndësia e përcaktimit të veprimit të ligjit penal në kohë për aplikimin e një ligji penal, vendimtare është koha se kur është kryer vepra penale dhe cili ligj ka qenë në fuqi. Kur vepra penale është kryer në kohën kur ka qenë në fuqi një ligj penal, kurse kryesi gjykohet në kohën kur ligji i mëparmë ka pushuar së vepruari, përkatësisht kur në vend të tij gjendet në fuqi ligji i ri penal. Në këto raste është paraparë së veprat penale përcaktohen dhe dënimet për këto vepra shqiptohen sipas ligjit që ka qenë në fuqi në kohën e kryerjes së veprës, përveç nëse ligji tjetër është më i butë për kryesin.

  • Veprimi I ligjit penal në territor parimi se ligji apo kodi penal aplikohet në territorin e vendit është manifestim i sovranitetit të çdo shteti, e që në lëmin penalo-juridik emërtohet si pushtet represiv i shtetit. Pushtet represiv dmth., që ai shtet të me ligj të përcaktoj se cilat vepra konsiderohen vepra penale dhe për to të parashoh sanksione penale. Çështjet të cilat shtrohen dhe rregullohen në kuadrin e institucionit të veprimit të legjislacionit penal në territor, më tëpër kanë të bëjnë me elementet ndërkombëtare. Dmth., aplikimi i ligjeve të Kosovës ndaj shtetasve të huaj që kryejnë vepra penale në Kosovë, apo jashtë Kosovës të cilët në ndonjë mënyrë gjenden në Kosovë, si dhe të personave që kryejnë vepra penale me të cilat dëmtojnë të mirat juridike të shtetasve tanë apo të shtetit të huaj. Me dispozita penalo-juridike të kodit penal të Kosovës janë aprovuar 5 parime, e ato janë: 1. Parimi territorial; 2. Parimi real; 3. Parimi i personalitetit aktiv; 4. Parimi i personalitetit pasiv; dhe 5. Parimi universal.

1. Parimi territorial i veprimit të legjislacionit penal të Kosovës është parim themelor, kurse parimet tjera janë të natyrës plotësuese. Është themelor ngase për shkak të tiparëve dhe dimensioneve të tij, më se shpeshti aplikohet në praktikë. Sipas këtij parimi, legjislacioni penal i një vendi aplikohet ndaj të gjithë personave që kryejnë vepra penale në territorin e tij, pa marrë parasysh se a janë shtetas të tij, shtetas të huaj apo persona pa shtetësi. Legjislacioni penal i një shteti aplikohet edhe ndaj se cilit që kryen vepër penale në anijen/aeroplanin e tij, pa marrë parasysh se ku ndodhet anija/aeroplani në kohën e kryerjes së veprës penale. Veprimi i ligjeve penale të Kosovës sipas parimit territorial është primar në raport me legjislacionet e huaja penale. Është primar ngase legjislacioni ynë penal do të aplikohej ndaj personave që kryejnë vepra penale në Kosovë, edhe atëherë kur për ato vepra janë ndëshkuar në shtetin tjetër, apo kur procedura penale është duke u zhvilluar, madje edhe në rastet kur kryesi e ka vuajtur dënimin që i është shqiptuar për të njejtën vepër. Karakteri primar i këtij parimi konsiston në faktin se ky përjashton rregullen “nuk guxon të ndëshkohet dy herë për të njejtën vepër” (ne bis in idem). Mirëpo, ligji lejon një lloj zbutjeje të këtij parimi mjaft të ashpër. Kur kryesi i veprës penale dhe i dëmtuari janë të huaj, shtetas të shtetit të njejtë, është më praktike dhe më e arsyeshme që të gjykohen në vendin e tyre dhe atje ta vuajnë dënimin. Në këto lloj raste, sipas legjislacionit tonë penal, është paraparë mundësia që ndjekja penale e të huajit ti besohet shtetit të huaj, me kusht që edhe ai shtet të veprojë kështu me qytetarët tanë. Pra, kërkohet reciprociteti i ndërsjelltë midis vendit tonë dhe shtetit përkatës. Përjashtim i posaçëm nga parimi territorial i legjislacionit tonë penal parashihet për personat që ushtrojnë funksione me rëndësi të posaçme, psh., personat që kanë imunitet juridiko-material. Nga ky imunitet duhet dalluar imunitetin juridiko-procedural, sipas të cilit procedura kundër deputetit dhe personave tjerë që gëzojnë të njejtin imunitet, procedura penale mund të filloj nëse përmbushën kushtet e parapara me kushtetutë – me lejen e parlamentit, po që se është zënë në kryerjen e veprës penale për të cilën është paraparë dënimi me burg mbi 5 vite, etj. Përjashtim nga parimi i veprimit territorial të legjislacionit tonë penal, ashtu si edhe në shtetet tjera, njihet edhe në bazë të së drejtës ndërkombëtare, përkatësisht sipas disa konventave (të Vjenës mbi marrëdhëniet diplomatike-1961, konsullore-1963, dhe marrëveshjes lidhur me funksionarët e organizatave ndërkomëtare-1947/1954), personat e huaj që ushtrojnë detyra të caktuara në këta lëmenj përjashtohen nga juridiksioni i shtetit tonë. Këta janë shefat e shteteve të huaja dhe përcjellja e tyre, shefat e misioneve diplomatike dhe anëtarët e familjeve të tyre të ngushtë. Kurse në Kosovë këtë imunitet e gëzojnë edhe punëtarët dhe policia e UNMIK-ut, OSBE-së, KFOR-it.

Veprimi i legjislacionit penal të Kosovës për veprat penale që kryhen jashtë Kosovës – që të mund të aplikohet legjislacioni ynë penal edhe në rastet kur veprat penale kryhen jashtë Kosovës, e dr. jonë penale i ka përvetësuar disa parime, e ato janë: parimi real, i personalitetit aktiv, i personalitetit pasiv, dhe parimi universal.

2. Parimi real – veprimi i legjislacionit tonë penal, sipas parimit real apo mbrojtës, shprehet në rastet kur veprat penale kryhen jashtë Kosovës, por me të cilat dëmtohen apo rrëzikohen të mirat juridike të vendit tonë apo të qytetarëve tanë. Psh., parimi real aplikohet në rastin e kryerjes së veprës penale të falsifikimit të parasë, apo kur rrëzikohet siguria e Kosovës ose popullit të saj, psh., kryerja e veprave terroriste, ndihma, përkrahja në këto vepra, etj. Arsyeshmëria e aplikimit të këtij parimi qëndron në faktin së vlerat e mbrojtura me parimin real janë shumë të rëndësishme për mbarë njerëzimin, si dhe për Kosovën dhe qytetaët e saj. Parimi real është primar, ngase përjashton aplikimin e rregullës “ne bis in idem”.

3. Parimi I personalitetit aktiv (nacional) – sipas këtij parimi, legjislacioni ynë penal aplikohet në rastet kur qytetarët e Kosovës kryejnë vepra penale jashtë Kosovës. Ky parim zbatohet edhe në rastet kur personai pas kryerjes së veprës penale, bëhet banorë i Kosovës. Arsyeshmëria e aplikimit të këtij parimi qëndron në faktin së qytetari i Kosovës, sipas kushtetutës sonë, nuk mund ti ekstradohet shtetit ku edhe e ka kryer veprën penale, kurse në anën tjetër, nuk duhet të lejohet që personi i këtillë të mos ndëshkohet për shkak së gjendet në vendin tonë. Parimi i personalitetit aktiv është supsidiar, ngase legjislacioni ynë penal do të aplikohet ndaj kosovarëve vetëm po që së në vendin ku e kanë kryer veprën penale nuk është ushtruar mbrojtja e duhur juridike. Sipas kodit tonë penal ndaj shtetasve tanë që kanë kryer vepra penale jashtë vendit, ndjekja penale nuk do të ndërmerret nëse: 1. Kryesi në tërësi e ka vuajtur dënimin që i është shqiptuar jashtë vendit; 2. Kryesi jashtë vendit me aktgjykim të formës së plotfuqishme është liruar ose është falur; 3. Për vepër penale, sipas ligjit të huaj, ndiqet në bazë të kërkesës së të dëmtuarit, ndërsa kërkesa e tillë nuk është ushtruar.

4. Parimi i personalitetit pasiv – sipas këtij parimi, legjislacioni penal i Kosovës aplikohet edhe ndaj të huajve, të cilët jashtë Kosovës kryejnë vepra penale kundër qytetarit tonë ose kundër vendit tonë. Ligjet penale të Kosovës zbatohen ndaj cilitdo person i cili është i një shtetësie të huaj nëse: 1. Personi i tillë ka kryer vepër penale jashtë territorit të Kosovës kundër banorit të Kosovës; 2. Kjo vepër penale është e dënueshme në vendin ku është kryer; dhe 3. Kryesi është ndodhur në Kosovë ose ka qenë transferuar në Kosovë. quhet parim i personalitetit pasiv ngase në aspektin kriminal qytetarët tanë apo Kosova janë pasiv, janë viktima të veprës penale. Ky parim  është supsidiar, ngase legjislacioni ynë aplikohet vetëm në rastet kur në vendin e huaj nuk është ushtruar mbrojtja e duhur penalo-juridike. Ky parim në fakt është parim real, por paraqitet si supsidiar.

5. Parimi universal sipas këtij parimi, legjislacioni ynë penal aplikohet edhe ndaj të huajit i cili kryen vepër penale jashtë Kosovës ndaj shtetit të huaj apo personit të huaj. Aplikimi i parimit universal shprehet kur është fjala për verpa të rënda penale të cilat i kryejnë të huajt jashtë vendit. Arsyeshmëria e këtij parimi konsiston në faktin se është obligim ndërkombëtar i çdo shteti që ta luftojë kriminalitetin, pa marrë parasysh se ku kruhet dhe kujt i bëhet dëmi. Vepra të tilla janë: krimet e luftës, gjenocidi, dhe veprat e tjera kundër të dr. ndërkombëtare dhe njerëzimit, pastaj prodhimi dhe qarkullimi i narkotikeve, trafikimi me njerëz, terrorizmi ndërkombëtar, etj. Aplikimi i parimit universal është supsidiar.

Parimi i juridiksionit përfaqësues – është paraparë me konventen evropiane mbi cedimin, transferin e ndjekjes penale. Me këtë konventë janë zgjedhur në mënyrë parimore çështjet kryesore të cedimit të ndjekjes penale nga shteti ku është kryer vepra penale në shtetin, shtetësinë e të cilit e ka kryesi i veprës penale. Ketë institut e ka parapa edhe kodi ynë penal. Ky parim në fakt është një lloj përjashtimi nga parimi i veprimit territorial të legjislacionit tonë penal. Përkatësisht sipas parimit të jurisdiksionit përfaqësues, në rastet kur shtetasi i huaj kryen vepër penale në Kosovë, edhe pse gjykatat tona kanë të drejtë ta dënojnë në bazë të parimit territorial, është paraparë mundësia që vendi ynë të heqë dorë nga kjo e drejtë dhe ndjekja penale ti besohet shtetit të huaj, shtetësinë e të cilit e ka kryesi i veprës penale. Si kusht që duhet të plotësohet për tu aplikuar ky parim apo cedimi i ndjekjes penale, është që shteti i huaj të ndërmarrë ndjekjen penale dhe që i huaji në vendin tonë të këtë kryer vepër penale për të cilën është paraparë dënimi me burg gjer 10 vite, kurse për vepra penale kundër sigurisë në komunikacon nuk ka kufizim. Si kusht për aplikimin e këtij parimi kërkohet reciprociteti.

EKSTRADIMI

Me ekstradim në të dr. penale, nënkuptojmë dorëzimin e kryesit të veprës penale prej një shteti në shtetin tjetër, me qëllim që kryesi të dënohet për veprën penale të kryer, ose me qëllim që ndaj tij të ekzekutohet dënimi i shqiptuar me aktgjykim të plotfuqishëm. Ekstradimi më së shpeshti bëhet në rastet kur ndonjë person kryen ndonjë vepër penale në një shtet dhe para se të zbulohet, gjatë procedurës penale, apo pasi që i është shqiptuar dënimi, arratiset në shtetin tjetër me qëllim që ti shmanget dënimit. Ekstradimi është forma kryesore e ndihmës juridike midis shteteve në fushën e së drejtës penale dhe në masë të konsiderueshme mundëson luftimin e kriminalitetit në përmasat ndërkombëtare. Në kodin tonë penal nuk ndeshim norma të drejtpërdrejta që i dedikohen ekstradimit, por çështjet materiale dhe procedurale të këtij institucioni janë rregulluar kryesisht me kodin e procedurës penale dhe me konventa bilaterale dhe multilaterale. Me Kornizën kushtetuese instituti i ekstradimit është në kompetencë ekskluzive të PSSP-së. Në shtetet sovrane, çështja e ekstradimit është rregulluar në mënyrë parimore me dispozita kushtetuese dhe me konventa ndërkombëtare dhe me marrëveshje bilaterale. Në Kosovë në vend të shprehjes ekstradim, përdorët shprehja transfer, për shkak së nuk është shtet sovran. Në kontratën për ekstradim duhet cekur se për cilat lloje të veprave penale do të bëhet dorëzimi i fajtorit. Bëhet në këto tri mënyra: 1. Me anë të metodës së enumeracionit, me ç’rast ceken llojet e veprave penale, për të cilat bëhet ekstradimi; 2. Me anë të metodës eliminatore, me ç’rast ceken llojet e veprave penale për të cilat nuk do të bëhet ekstradimi; 3. Me anë të metodës së klauzolës gjenerale, me ç’rast lloji i veprave, për të cilat bëhet ekstradimi, caktohet sipas llojit dhe masës më të butë të dënimit.

Kushtet të cilat duhet të plotësohe për ekstradimin e personit në shtetin e huaj sipas kodit të proc. penale të Kosovës sipas këtij kodi ekstradimi (transferi) I kryesit të veprës penale në shtetin e huaj mund të bëhet nëse plotësohen këto kushte: 1. Që shtetasi i vendit nuk mund të ekstradohet; 2. vepra për të cilën kërkohet ekstradimi nuk është kryer në territorin e Kosovës kundër një banori të Kosovës;  3. Që të ekzistojë identiteti i normave; 4. Që identiteti i personit që ekstradohet është i vërtetuar; 5. Që ka prova të mjaftueshme për të mbeshtetur dyshimin e bazuar që personi ka kryer vepër penale, ose për këtë ekziston aktgjykimi i formës së prerë; 6. Që ekstradimi të mos kërkohet për vepër penale për të cilën parashihet dënimi me vdekje; 7. Që të mos ekzistoj rreziku real që personi të trajtohet ose dënohet në mënyrë johumane e degraduese; 8. Që ekstradimi të mos jetë në kundërshtim me të dr. ndërkombëtare, etj.

E drejta e azilit – termi azil rrjedh prej fjalës latine asylum, që dmth., strehim. Në të dr. penale më azil nënkuptojmë strehimin e shtetasve të huaj apo personave pa shtetësi, në shtetin e caktuar, që ndiqen për shkak të aktiviteteve të tyre të cilat, për interesin e gjithmbarshëm të njerëzimit nuk konsiderohen vepra të dëmshme, por përkundrazi, konsiderohen vepra të dobishme dhe progresive. Në deklaratën universale mbi të drejtat e njeriut parashihet se çdo person ka të drejtë të kërkojë azil në shtetin tjetër nëse është i ndjekur nga shteti tjetër shtetësinë e të cilit e ka. Mirëpo, të drejtën e azilit sipas kësaj deklarate nuk mund ta gëzojë personi që ka kryer krime kundër të drejtës ndërkombëtare ose që ka kryer vepër që është në kundërshtim me parimet dhe qëllimet e KB-së

NOCIONI I VEPRËS PENALE

Vepra penale trajtohet si fenomen juridik, si fenomen social dhe si veprim apo sjellje e njeriut të caktuar me të cilën dëmtohen apo rrëzikohen vlerat e caktuara të shoqërisë apo individit. Në aspektin social, vepra penale është sjellje e njeriut (veprim apo mosveprim), e cila është në kundërshtim me interesat e shoqërisë. Vepra penale është manifestim i mospajtimit të personit të caktuar me normat që gjenden në fuqi.

  • Nocioni formalo-materiali veprës penale vepra penale konsiderohet si fenomen juridik apo fakt juridik, e cila shkakton pasoja juridike në botën e jashtme. Në kuptimin formal, vepra penale konsiderohet vetëm si vepër, e cila në legjslacionin penal është përcaktuar si e tillë. Sipas nocionit formal, vepra penale përcaktohet vetëm duke i pasur parasysh elementet e saj formale apo juridike. Sipas nocionit material, vepra penale është vepër apo sjellje e njeriut e cila dëmton apo rrëzikon vlerat elementare të njeriut, të shoqërisë dhe sistemit juridik. Është fjala për vlerat vitale nga të cilat varet ekzistenca e individit, e kombit dhe e shoqërisë. Për tu konsideruar një vepër si vepër penale, ajo patjetër duhet të arrijë një kuantum të dëmit apo të rrëzikut për njeriun, kombin apo shoqërinë. Në të kundërtën, nëse shkalla e dëmit apo rrëzikut nuk arrin kuantumin e caktuar, atëherë mund të bëhet fjalë për kundërvajtje. Nocioni formal veprën penale e shpjegon vetëm në aspektin juridik (formal), kurse nocioni material jep përgjigje në atë së për çfarë shkaqesh një vepër konsiderohet  vepër penale (sepse është e dëmshme). Sipas nocionit materialo-formal vepra penale është vepër e njeriut e cila është e kundërligjshme, e kryer me faj dhe e cila është e përcaktuar me ligj si vepër penale, por  e cila njëherit është edhe vepër e rrëzikshme. Dispozitat e nenit 6 të kodit penal, në të cilën është përcaktuar nocioni i veprës penale, përmban 4 kushte themelore: Kushti i parë – është që vepra të jetë e kundërligjshme. Ligjdhënësi mund ti përcaktojë si vepra penale vetëm ato vepra, të cilat sipas kushtetutës, konventave ndërkombëtare dhe sistemit juridik të vendit i dëmtojnë apo i rrëzikojnë të mirat juridike të njeriut apo të shoqërisë. Kushti i dytë – është pasoja e dëmshme apo rrëzikshmëria, bën të mundshme të zgjidhet dilema, nëse është fjala për vepër penale apo për kundërvajtje. Kushti i tretë – konsiston në postulatin që vepra jo vetëm të përcaktohet me ligj si vepër penale, por njëherit duhet të përcaktohen me ligj edhe tiparet apo elementet konstituive të veprës penale konkrete. Ky kusht e obligon ligjdhënësin që me rastin e formulimit të veprave penale që në masën sa më të madhe që është e mundur ti përcaktojë saktësisht, në mënyrë sa më të qartë dhe precize figurate e veprës penale. Kushti i katërt – konsiston në faktin se ligjdhënësi duhet për çdo lloj të veprës penale të parashoh llojin e sanksionit penal ose llojin e masës së trajtimit të detyrueshëm i cili mund të shqiptohet.
  • Elementet themelore të veprës penale janë: 1. Veprimi i njeriut; 2. Kundërligjshmëria; 3. Përcaktueshmëria e veprës penale në ligj; 4. Përgjegjësia penale e kryesit (fajësia). Çdo vepër për tu konsideruar vepër penale duhet të posedojë në mënyrë kumulative të gjitha këto 4 elemente. Këto elemente përbëjnë anatominë e veprës penale. Elementet themelore të veprës penale mund të ndahen në elemente objektive dhe subjektive. Në ato objektive bëjnë pjesë: veprimi i njeriut, kundërligjshmëria dhe përcaktueshmëria e veprës penale në ligj, kurse në ato subjektive bën pjesë vetëm një – përgjegjësia penale e kryesit (fajësia). Kjo ndarje e natyrës objektive dhe subjektive më tëpër bëhet me qëllim që të analizohen dhe shpjegohen më mirë dhe për të treguar rëndësinë e tyre veç e veç.
  • Figura e veprës penale – ekszistojnë mendime të ndryshme, por tani mbisundon mendimi se me figurë të veprës penale duhet nënkuptuar tërësinë e elementeve të veprës penale të caktuar. Përkatësisht çdo vepër penale e paraparë në legjislacionin penal posedon elementet e veta të posaçme, sipas të cilave ajo edhe dallohet prej veprave tjera penale. Figura e veprës penale sajohet duke përcaktuar elementet e posaçme veç e veç dhe duke bërë sintetizimin dhe përgjithësimin e tyre në dispozitën e caktuar penalo-juridike, psh., vepra penale e vjedhjes përbëhet prej këtyre elementeve: 1. Marrjes; 2. Pasurisë së huaj të luajtshme, dhe 3. Me qëllim që me përvetësimin e saj ti sjell vetës ose tjetrit fitim pasuror në mënyrë të kundërligjshme. Kurse vepra penale e marrjes se ryshfetit ka këto elemente: 1. Personi zyrtar; 2. Që kërkon ose merr dhuratë ose ndonjë përfitim, ose që pranon premtimin e dhuratës; 3. Me qëllim që në kuadër të autorizimeve të tij zyrtare të kryej veprimin zyrtar që nuk duhet ta kryej ose që të mos e kryej veprimin zyrtar që duhet ta kryej. Elementet e posaçme njëherit paraqesin edhe plotësim të nocionit apo të elementeve themelore të veprës penale. Pa përcaktimin e elementeve të posaçme nuk mund të bëhet kualifikimi i veprës penale konkrete.

NOCIONI I OBJEKTIT TË VEPRËS PENALE

Veprat penale janë të drejtuara kundër të mirave apo vlerave të cilat janë të mbrojtura me sistmin juridik të një vendi dhe me të dr. ndërk. Të mirat juridike që janë të mbrojtura me të dr. penale, janë edhe objekt i veprës penale, ose objekt i veprës penale është e mira juridike kundër se cilës është drejtuar vepra penale. Objekte të veprës penale janë të mirat apo vlerat vitale të njeriut, të popullit të një vendi dhe të komunitetit ndërkombëtar. Këto janë jëta e njeriut, inegriteti i tij trupor, liritë dhe të drejtat themelore të njeriut dhe qytetarit, siguria, paqja, barazia, rregullimi shoqëror-politik, martesa, nderi, etj. Këto dhe vlerat e ngjashme janë të mbrojtura me të dr. penale nacionale dhe me të dr. penale ndërk. Këtë mbrojtje e dr. penale e ushtron duke paraparë dhe duke aplikuar me dhunë dënime dhe sanksione tjera penale ndaj personave që kryejnë vepra të tilla. Në praktikë nuk është gjithmanë lehtë të konstatohet se çka ka qenë objekt i ndonjë vepre penale. Dilema lidhur me objektin e veprës penale është e lidhur ngushtë me nocionin e figurës se veprës penale. Në të dr. penale njihen dy lloje të objektit të veprës penale: objekti i përgjithshëm dhe ai grupor.

  • Objekti i përgjithshëm i veprës penale – Marrë në tërësi, është njeriu dhe bashkësia shoqërore. Përkatësisht qytetari dhe sistemi kushtetues juridik si dhe siguria e vendit dhe vlerat juridike ndërk., mbarnjerëzore sipas legjislacionit tonë janë objekt i përgjithshëm i veprës penale. Me fjalë tjera tërësia e të gjitha të mirave juridike që janë të mbrojtura me të dr. penale, paraqesin objekt të përgjithshëm të veprave penale.
  • Objekti grupor i veprës penale –Është konkretizimi i objektit të përgjithshëm të veprave penale. Objekti grupor i veprave penale përfshin disa objekte të posaçme që janë të ngjashme mes veti. Psh.,objekt grupor i veprave penale është jeta dhe trupi i njeriut, rregullimi shoqëror-juridik, siguria e vendit, etj.
  • Objekti i veprimit –Me objekt të veprimit nënkuptojmë personin apo vlerën tjetër juridike ndaj të cilit është ndërmarrë veprimi i kryerjes, me ç’rast dëmtohet apo rrëzikohet objekti që mbrohet nga e dr. penale. Çdo vepër penale është e drejtuar ndaj të mirës së caktuar juridike. E mira apo vlera juridike ndaj së cilës është e drejtuar vepra penale paraqet objektin e veprimit. Psh., të vepra penale e spiunazhit, objekt i veprimit janë të dhënat sekrete, ushtarake, ekonomike, apo zyrtare; të vjedhja objekt i veprimit është sendi i huaj i tundshëm; të vrasja është jeta e njeriut, etj. Në të shumtën e rasteve objekti i veprimit paraqet element të figurës së veprës penale. Në shkencën e së drejtës penale objekti i veprimit ndahet në objektin sulmues dhe atë gramatik. Të disa vepra objekti sulmues dhe gramatik janë të njejtë.
  • Objekti sulmues –Është lënda ndaj së cilës është i drejtuar veprimi i veprës penale. Psh., të vepra penale e vjedhjes, objekti sulmues është prona në sendin e tundshëm, të vrasja është njeriu, etj.
  • Objekti gramatik – Është lënda në të cilën kryhet veprimi i veprës penale. Psh., të vepra penale e falsifikimit të monedhave, të parasë, objekt gramatik është monedha e flsifikuar.

SUBJEKTI I VEPRËS PENALE

  • njeriu si subjekt i veprës penale –Personi që kryen vepër penale quhet subjekt i veprës penale. Në të dr. penale bashkëkohore është përvetësuar mendimi së subjekt i veprës penale mund të jetë vetëm njeriu-personi fizik. Përveç atyre që ndërmarrin drejtpërdrejtë veprimin e kryerjes, subjekte të veprës penale konsiderohen edhe shtytësit, ndihmësit dhe organizatorët e shoqatës kriminale. Lidhur me moshën, subjekt të veprës penale konsiderohen vetëm personat që kanë mbushur moshën 14 vjeçare. Personat nën këtë moshë, në të drejtën penale konsiderohen fëmijë. Këta janë penalisht të papërgjegjshëm dhe janë jashtë sferës së të dr. penale. Varësisht së çfarë kriteri aplikohet, subjektet e veprës penale mund të ndahen në disa kategori. Sipas kriterit të moshës, delikuentë të mitur konsiderohen personat prej moshës 14 – 18 vjeç, të cilët ndahen në të mitur të rinj 14 – 16 vjeç, dhe në të mitur të rritur 16 – 18 vjeç. Sipas kriterit të aftësive psikike të kryersve të veprave penale, legjislacioni penal bën dallimin midis personave të përgjegjshëm, të papërgjegjshëm dhe personave me përgjegjësi të zvogëluar. Varësisht prej asaj se a kanë qenë më parë të ndëshkuar, legjislacioni penal bën dallimin midis delikuenteve primar dhe recidivistëve. Në të dr. penale njihen dy lloj subjektesh të veprave penale: subjekti aktiv dhe pasiv. Subjekt aktiv konsiderohet personi i cili me veprimin e tij shkakton pasojën e veprës penale, me fjalë tjera, subjekti aktiv është kryes i veprës penale. Subjekt pasiv është personi që është dëmtuar apo rrëzikuar me veprën penale. Ndryshe quhet edhe viktimë e veprës penale.
  • Personi juridik si subjekt i veprës penale në shkencën bashkëkohore të së dr. penale mbisundon mendimi se personat juridikë nuk mund të konsiderohen subjekte të veprave penale, sepse personave juridikë u mungon aftësia e marrëdhënieve psikike, prandaj ata nuk mund të konsiderohen fajtorë ngase pa fajësi nuk mund të sajohet as përgjegjësia penale; Ndëshkimi i personave juridik do të ishte në kundërshtim me natyrën, nocionin, funksionin dhe qëllimin e dënimit; Dënimi i cili do ti shqiptohej personit juridik nuk do të mund të ishte individual, sepse ai do ti godiste të gjithë anëtarët e personit juridik, pra edhe ata që kanë qenë kundër kryerjes se veprës që mund të konsiderohet vepër penale. Duke u mbeshtetur në këto dhe shkaqe tjera në shkencën penale të Evropës, mbisundon mendimi se personat juridikë nuk mund të konsiderohen subjekte të veprës penale. Ndryshe nga këto, legjislacionet e shteteve anglosaksone personave juridikë ua njohin statusin e subjektit të veprës penale.

Përgjegjësia e personave juridik për veprat penale sipas legjislacionit penal të Kosovës – Në kodin penal të Kosovës në mënyrë parimore është përcaktuar përgjegjësia e personave juridikë për veprat penale, të cilat kryesi i kryen në emër apo në llogari të personit juridik. I tërë personeli juridik nuk do të përgjigjet penalisht, por do të përgjigjet vetëm për dëmin e shkaktuar nga vepra penale. Kjo përgjegjësi do të konsistojë në kompenzimin e dëmit,  kthimin e dobisë pasurore të fituar në mënyrë të kundërligjshme, ndalimin e ushtrimit të veprimtaisë së caktuar, etj. ndërsa përveprën penale do të përgjigjet personi apo personat e caktuar për të cilët konstatohet së me fajin e tyre është kryer vepra penale. Kjo përgjegjësi penale e personave juridikë është e karakterit parimor dhe blanket. Kjo përgjegjësi nuk rregullohet në mënyrë të hollësishme, por vetëm në mënyrë të përgjithshme, përkatësisht parimore.

NDARJA E VEPRAVE PENALE

Duke marrë parasysh natyrën e veprës penale, këtu mund të ndahen në vepra penale të përgjithshme dhe vepra penale politike. Sipas numrit të viktimave të cilat e përbëjnë figurën e veprës penale, dallohen veprat penale të thjeshta dhe të përbëra, si dhe veprat penale të vazhduara dhe kolektive. Varësisht prej faktit se a është përfshirë në figurën e veprës penale vetëm veprimi apo edhe pasoja, dallojmë veprat penale formale dhe materiale. Varësisht prej faktit se a është dëmtuar apo vetëm është rrëzikuar e mira e mbrojtur juridike dallojmë veprat që dëmtojnë dhe veprat që rrëzikojnë. Sipas veçorisë se veprave penale dhe kohëzgjatjes së pasojës së kundërligjshme dallojmë veprat penale momentale, permanente dhe atë të gjendjes. Sipas mënyrës së kryerjes kemi veprat penale që kryhen me veprim dhe mosveprim. Sipas fazave të kryerjes kemi veprat penale që ngelin në tentativë dhe të kryera. Sipas peshës, disa ligje penale, veprat penale i ndajnë në krime, delikte dhe kundërvajtje. Si dhe sipas peshës se veprave të ndëshkuara, ndahen në vepra penale, kundërvajtje dhe delikte ekonomike.

  • Veprat penale të përgjithshme - Konsiderohen ato vepra penale të cilat i kanë njohur gjithmonë të drejtat penale të të gjitha shteteve, pa marrë parasysh rregullimin e tyre shtetëror, e që ndryshe quhen edhe kriminalitet i përgjithshëm – klasik. E që janë: veprat penale kundër jetës dhe trupit, kundër pasurisë, kundër ndërit dhe autoritetit, kundër moralit dhe dinjitetit, etj.
  • Veprat penale politike –  Kjo ndarje është e kohës relativisht të re, pas revolucionit borgjez francez. Edhe më hëret janë kryer këto vepra, por teoria dhe legjislacioni nuk i ka ndarë nga kriminaliteti i përgjithshëm. Ndarja në vepra penale politike është bërë me qëllim që kryersve të këtyre veprave tu sigurohet një trajtim i posaçëm në të dr. penale. E që ka pasur për qëllim që delikuenteve politik tu siguroj trajtim të posaçëm gjatë vuajtjes së dënimit, kompetenca të posaçme të gjykatave dhe të mos ekstradohen, përkatësisht tu njihet e drejta e azilit. Veprat penale politike janë të drejtuara kundër të mirave politike dhe kryhen nga motivet politike. Si të mira politike konsiderohen themelet e rregullimit shoqëror të një vendi, pavarësia dhe siguria e shtetit, etj. ky lloj i veprave penale bën pjesë në të ashtuquajturin kriminalitet ligjor apo evolutiv lidhur me përcaktimin e nocionit të veprave penale politike, në shkencën e së drejtës penale njihen dy teori: objektive dhe subjektive. Sipas teorisë objektive si vepra penale politike konsiderohen ato të cilat janë drejtuar kundër shtetit dhe organizimit të tij, kundër pavarësisë, sigurisë, integritetit territorial, etj. Për tu konsideruar një vepër penale politike, vendimtare është natyra e objektit që sulmohet, e jo motivi i kryesit.  Sipas teorisë subjektive, për tu konsideruar një vepër si vepër penale politike, vendimtare janë motivi dhe qëllimi i kryesit. Sipa kësaj teorie, çdo lloj i veprës penale mund të jetë politike nëse është kryer nga motivet politike. Me qëllim që të evitohen këto mangësi të këtyre dy teorive, në shkencën bashkëkohore të së dr. penale paraqiten veprat penale komplekse dhe konekse.
  • Veprat penale komplekse Janë veprat penale të rëndomta por që në rastin konkret paraqesin sulm ndaj rregullimit juridik apo ndonjë të mire tjetër të natyrës politike. Në fakt janë vepra penale speciale në raport me veprat penale të rëndomta (psh., vrasja, fyerja apo shpifja e kryetarit të shtetit apo funksionarëve të lartë).
  • Veprat penale konekse – Janë vepra penale të rëndomta, mirëpo paraqiten ose si mjet që do të shërbejë për të sulmuar ndonjë të mirë politike, ose paraqitet si përgaditje apo pasojë e veprës penale politike (psh., vjedhja e armëve nga depoja ushtarake me qëlli që të përdorën për kryengritje, dhënia e ushqimitapo veshmbathjes kryengritësve kundër sistemit juridike dhe sigurisë, etj.).
  • Klauzolë atentati – Sipas shumë konventave ndërkombëtare është paraparë kjo klauzolë atentati, e që sipas kësaj klauzole, atentati ndaj kryetarit të shtetit apo anëtarëve të familjes së tij, nuk konsiderohet si vepër penale politike dhe për këtë vepër është i mundur ekstradimi. Po ashtu nuk konsiderohen si vepra penale politike edhe veprat penale kundër njerëzimit dhe të drejtës ndërk., dhe në kohën e fundit edhe falsifikimi i parasë.
  • Vepra penale e përbërë – Konsiderohet në rastet kur me ligj është përcaktuar se ajo kryhet me ndërmarrjen e dy apo me shumë veprimtarive. Veprat e përbëra, veprimet e të cilave paraqesin secila veç e veç vepra penale të posaçme, quhen vepra të përbëra të drejta. Vepër penale e përbërë është psh., grabitja, figura e së cilës është e përbërë prej dy veprave penale – përdorimit të dhunës apo kanosjes dhe të vjedhjes. Formë tjetër e veprës penale të përbërë është vepra penale e përbërë jo e drejtë, është kur figura e veprës penale është e përbërë prej dy apo më shumë veprimeve, mirëpo vetëm njëra paraqet vepër penale, kurse veprimi tjetër jo. Psh., vepra penale e dhunimit, ku vetëm përdorimi I forcës apo kërcënimit për qëllime seksuale konsiderohet vepër penale, kurse marrëdhëniet seksuale pa përdorimin e forcës apo kanosjes nuk konsiderohen vepër penale.
  • Veprat penale formale Konsiderohen ato vepra të cilat sipas ligjit konsiderohen se janë kryer vetëm me faktin e ndërmarrjes së veprimit të kryerjes. Me fjalë tjera, për ekzistimin e këtyre veprave penale nuk kërkohet që të jetë shkaktuar edhe pasoja e ndaluar, psh., cenimi i paprekshmërisë së banesës, moslajmërimi i veprës penale apo kryesit, fyerja, etj.
  • Veprat penale materiale Janë ato vepra për ekzistimin e të cilave ligji parasheh shkaktimin e pasojës së caktuar, dmth., vepra penale materiale konsiderohen ato vepra të cilat kanë shkaktuar pasojën e caktuar në ligj. Të këto vepra gjithherë dallohet veprimi dhe pasoja. Këto vepra penale konsiderohen së janë kryer kur edhe shkaktohet pasoja e ndaluar, psh., vrasja, plagosja, ndërprerja e palejuar e shtatzënisë, dëmtimi i pendave, etj. Ndarja e veprave penale në formale dhe materiale bëhet më tëpër duke u mbeshtetur në kriterin fizik, të lidhjes kauzale midis veprimit dhe pasojes.
  • Veprat penale që dëmtojnë Janë ato vepra të cilat konsiderohen se janë kryer nëse asgjesohet apo dëmtohet e mira juridike që mbrohet me të drejtën. Numri më i madh i veprave penale që parashihen në legjislacionin penal, pikërisht janë veprat penale që asgjësojnë apo dëmtojnë, psh., vrasja, plagosja, dëmtimi i sendit të huaj, etj.
  • Veprat penale që rrëzikojnë Konsiderohen që kryhen kur shkaktohet rrëziku ndajobjektit të mbrojtur, edhe pse nuk është shkaktuar pasoja. Mirëpo, të veprat penale që rrëzikojnë, kryesi nuk guxon të dëshirojë dëmtimin apo asgjesimin e objektit të mbrojtur, sepse nëse e dëshiron këtë, atëherë nuk mund të bëhet fjalë për rrëzikim, por për tentativën e veprës penale të caktuar, psh., vepra penale e braktisjes se personit të paaftë. Mirëpo, nëse kryesi i kësaj vepre ka dashur që me braktisjen e personit të paaftë të shkaktohet vdekja e tij, atëherë do të konsiderohet se është kryer tentativa e veprës penale të vrasjes, e jo rrëzikimi i jetës apo shendetit. Barësisht prej faktit se a ka qenë rrëziku i drejtpërdrejtë apo abstrakt, në shkencën e së drejtës penale dhe të legjislacionit penal, njihen dy lloj të rrëzikimit, si elemente të figurave penale: rrëzikimi konkret apo i drejtpërdrejtë dhe rrëzikimi abstrakt. Rrëzikimi konkret apo i drejtpërdrejtë është psh., rrëzikimi i trafikut publik me veprim apo mjet të rrëzikshëm. Rrëzikimi abstrakt është psh., shkaktimi i rrëzikut të përgjithshëm, asgjësimi, dëmtimi ose heqja e instalimeve publike, etj. Duhet theksuar se veprat penale të rrëzikimit konkret nuk mund ti absorbojnë në të gjitha rastet veprat penale të rrëzikimit abstrakt, psh., nëse personi A, ia vë zjarrin shtëpisë se personit B, me qëllim që ta privojë nga jeta, mirëpo me atë rast personi B pëson vetëm lëndime të rënda trupore, kurse personat tjerë që rastësisht janë gjendur afër shtëpisë rrëzikohen, atëherë do të konsiderohet se personi A i ka kryer dy vepra penale: tentativën e vrasjes se personit B dhe shkaktimin e rrëzikut të përgjithshëm.
  • Veprat penale momentale Janë ato vepra te të cilat pasoja shkaktohet menjëherë pas përfundimit të veprimit të kryerjes. Shumica e veprave penale të parapara në legjislacionin penal janë vepra penale momentale, psh., vrasja, vjedhja, grabitja, etj.
  • Veprat penale permanente Janë ato vepra penale të cilat shkaktojnë pasoja që mund të zgjasin kohë të shkurtër apo të gjatë, me ç’rast kohzgjatja e pasojave konsiderohen element i figurës së veprës penale. Të këto vepra penale krijohet dhe mbahet apo vazhdohet një gjendje e kundërligjshme, psh., privimi i kundërligjshëm i lirisë, bigamia, etj. Kurse përshkrimi i ndjekjes penale për veprat penale permanente fillon të rrjedhë prej momentit të pushuarjes së gjendjes se kundërligjshme.
  • Veprat penale të gjendjes Krijojnë gjendje të kundërligjshme, mirëpo kohëzgjatja e gjendjes apo pasojës së kundërligjshme nuk është element i figurës së këtyre veprave penale. Veprat penale të gjendjes konsiderohen se janë kryer me krijimin e gjendjes së këtillë, pa marrë parasysh së pasoja, përkatësisht gjendja e kundërligjshme, ende vazhdon, psh., lëndimi trupor, dëmtimi i sendit, etj.
  • Ndarja e veprave penale në krime, delikte dhe kundërvajtje Kodi penal i Shqipërisë, veprat penale i ndanë në krime dhe kundërvajtje penale. Krime konsiderohen ato vepra penale për të cilat janë paraparë dënime më të rënda (me vdekje, burg të rëndë), delikte konsiderohen veprat penale për të cilat janë paraparë dënime më të lehta (dënimi me burg), kurse kundërvajtje konsiderohen veprat penale për të cilat janë paraparë dënime edhe më të lehta (dënime me burg afatshkurtër, me të holla, etj.). Kodi ynë penale nuk njeh ndarjen e veprave penale në këto tri lloje, sepse për këtë ndarje nuk ekzistojnë shkaqet praktike e as teorike dhe parimore. Mirëpo, në kodin penal ndeshim termin krim, psh., krim kundër njerëzimit, krimet e luftës në kundërshtim me konventat e Gjenevës, etj. përkundër faktit që këto tri lloje nuk njihen në kodin tonë. Megjithatë njihen tri lloje të veprave që ndeshkohen, e ato janë: veprat penale, deliktet ekonomike dhe kundërvajtjet.
  • Deliktet ekonomike – Në sistemin tonë juridik njihen tri lloje të veprave të ndaluara dhe të ndëshkuara që mund të kryhen në fushën e veprimtarive të ndryshme ekonomike dhe shoqërore. Këto janë veprat ekonomike, deliktet ekonomike dhe kundërvajtjet.

 Veprat penale ekonomike – janë të parapara në kapitull të posaçëm të kodit penal. Deliktet ekonomike – janë vepra të ndaluara dhe më të rëndësishme që kryhen gjatë ushtrimit të veprimtarive të ndryshme në ekonomi dhe si të tilla zënë vend dominant në kuadrin e këtyre tri veprave të dëmshme që mund të kryhen në ekonomi. Kundërvajtjet – janë llojet më të lehta të veprave të ndaluara që mund të kryhen në këtë lëmë. Delikt ekonomik konsiderohet cenimi i rregullave të afarizmit ekonomik dhe financiar, të cilin e ka kryer personi juridik dhe personi përgjegjës në subjektin juridik, i cili ka shkaktuar apo ka mundur të shkaktojë pasoja të rënda dhe i cili me dispoziten e organit kompetent është përcaktuar si delikt ekonomik. Ligji mbi deliktet ekonomike parasheh tri lloje të sanksioneve që mund tu shqiptohen kryersve të delikteve ekonomike. Këto janë: dënimet, dënimi me kusht dhe masat mbrojtëse. Në kuadrin e dënimeve, dënimi në të holla është i vetmi lloj dënimi që mund ti shqiptohet personit juridik dhe personit përgjegjës. Masat mbrojtëse në esencë janë masa siguruese dhe këto mund të shqiptohen vetëm krahas dënimit. Ligji mbi deliktet ekonomike njeh 5 lloje të masave mbrojtëse: 1. Shpallja publike e aktgjykimit, 2. Marrja e sendit, 3. Marrja e dobisë pasurore, 4. Ndalimi i personit juridik që merret me veprimtarinë e caktuar, dhe 5. Ndalimi i personit përgjegjës që ta ushtrojë detyrën e caktuar.

1 votë. Mesatarja e 5.00 të 5.

Shto një koment

You're using an AdBlock like software. Disable it to allow submit.