Dënimet

Në shkencën e së drejtës penale njihet nocioni formal dhe material i dënimit. Nocioni formal përcaktohet duke pasur parasysh elementet juridike të dënimit, siç janë përcaktueshmëria e tij në ligj, ligjshmëria me rastin e shqiptimit, organi i cili është kompetent për shqiptimin e tij, procedura gjyqësore që duhet të respektohet për të mundur të shqiptohet, etj. Nicioni material i dënimit përcaktohet duke pasur parasysh qëllimin e tij. Sipas këtij kuptimi, qëllimi kryesor i dënimit është mbrojtja e shoqërisë nga kriminaliteti dhe preventiva me qëllim që kryesi në të ardhmen të mos kryej vepra penale dhe përmirësimi i tij, si dhe ruajtja e disiplinës së caktuar të qytetarëve në shoqëri.

Elementet themelore të dënimit – Janë:
a) sipas brendisë së tij, dënimi duhet të praqesë vlerësim negativ moralo-etik ndaj veprës penale dhe kryesit;
b) si masë e dhunshme, dënimi duhet të paraqesë një të keqe, e cila e godet personin i cili ka kryer vepër penale;
c) dënimi duhet të ketë qëllimin e caktuar, i cili dëshirohet të arrihet me ekzekutimin e tij, mbrojtja e shoqërisë prej veprave të rrëzikshme;
ç) dënimi duhet të jetë i përcaktuar në ligj, parimi i ligjshmërisë;
d) dënimi mund të shqiptohet vetëm ndaj kryersve të veprave penale që janë penalisht të përgjegjshëm;
e) dënimin mund ta shqiptojë vetëm gjyqi sipas procedurës së përcaktuar me ligj.

Të gjitha këto elemente të dënimit janë të natyrës konstituive. Në mungesën e vetëm njërit nga këto elemente nuk mund të këtë dënim në kuptimin e mirëfilltë të së dr. penale.

Karakteristikat themelore të dënimit – Janë:

a) dënimi duhet të jetë personal; 
b) human;
c) legjitim;
ç) dënimi duhet ti godasë njësoj kryersit e veprave penale, pa marrë parasysh përkatësinë nacionale, fetare, politike, racore, sociale, etj.;
d) dënimi duhet të jetë proporcional me peshën e veprës penale dhe shkallën e përgjegjësisë penale të kryesit;
e) dënimi duhet të jetë i ndarë;
ë) dënimi duhet të jetë i revokueshëm;
f) dënimi duhet të jetë i përmirësueshëm.

Baza juridike e dënimit – Çështja e bazës juridike të dënimit është shtruar me qëllim që të përcaktohen kufijtë juridikë se gjer në çfarë mase shteti ka të drejtë të zbatojë dënime. Kjo nuk është vetëm çështje juridike por edhe politike dhe filozofike. Lidhur me këtë çështje, në shkencën e së dr. penale janë paraqitur teori të ndryshme:

  1.  Teoria metafizike apo idealiste;
  2.  Teoria e kontratës shoqërore;
  3.  Teoria normative juridike; dhe
  4.  Teoria sociologjike.

Qëllimi i dënimit – Në shqyrtimin e kësaj çështjeje janë shfaqur mendime dhe teori të ndryshme filozofike dhe juridike, e që janë: teoritë absolute, teoritë relative dhe teoritë e përziera apo ekletike.

Qëllimi i dënimit sipas të dr. penale të Kosovës – E drejta jonë penalei përvetëson teoritë e përziera lidhur me qëllimin e dënimit. Në kodin penal është paraparë së qëllimet e dënimit janë:

  1. Të parandalojë kryesin nga kryerja e veprave penale në të ardhmendhe të bëjë rehabilitimin e tij, dhe
  2. Të parandalojë personat e tjerë nga kryerja e veprave penale. nga këto dispozita, del qartë se e drejta jonë penale e përvetëson preventivën e posaçme (speciale) dhe të përgjithshme (gjenerale) si qëllim të dënimit.

Sistemi i dënimeve në të dr. penale të Kosovës (nocioni) – Me sistem të dënimeve në të dr. penale zakonisht nënkuptojmë llojet e dënimeve, mënyrën e caktimit të dënimeve nga ana e gjykatës. Në kuptimin më të gjerë, me sistem të dënimeve mund të nënkuptohen edhe sanksionet të cilat i zëvendësojnë dënimet, siç janë vërejtja gjyqësore dhe dënimi me kusht. Rëndësi të madhe ka edhe qëllimi i dënimeve që synohet të arrihet.

Llojet e dënimeve – E drejta penale e Kosovës i njeh 5 lloje të dënimeve:

  1.  Me burgim afatgjatë,
  2.  Me burgim,
  3.  Me gjobë,
  4.  Alternative, dhe
  5.  Dënimet plotësuese.

E dr. jonë penale nuk njeh dënimin me vdekje. Ky lloj dënimi është abroguar me 1999, dhe në vend të dënimit me vdekje, është paraparë dënimi me burgim afatgjatë, 21 – 40 vjet. Çdo dënim paraqet marrje apo kufizim të të mirave të kryesit të veprës penale. Në ato kushte ku parashihet dënimi me vdekje – i merret jeta e njeriut, me dënim me burgim – liria e qarkullimit, ndërsa me dënim me gjobë – i merret pasuria. Me dënime alternative kryesit i caktohen obligimet të posaçme dhe nëse ai nuk i përmbushë, detyrohet të mbajë dënimin me burgim, ndërsa me dënime plotësuese kryesit të veprës penale i merren apo i kufizohen disa liri dhe të drejta. karakteristikë e përgjithshme e sistemit të dënimeve të parapara në kodin penal të Kosovës është se parasheh një numër relativisht të madh të llojeve të dënimeve. Që dallohen për nga koncepti dhe përmbajtja e tyre, sidomos kanë dallime konceptuale dhe përmbajtësore dënimet alternative, në krahasim me dënimet kryesore. Në radhë të parë dënimet ndahen në ato kryesore dhe plotësuese (sekondare). 1. Dënimet kryesore(primare) – janë ato të cilat ligji i parasheh se mund të shqiptohen si masë kryesore e ndëshkimit. Këto janë ato lloje të dënimeve që mund të shqiptohen si të vetme ndaj kryesit të veprës penale, pavarësisht prej llojit tjetër të dënimit. Sipas kodit penal dënimet kryesore janë: dënimi me burgim afatgjatë, dënim me burgim dhe dënimi me gjobë. Dënimi me gjobë mund të jetë kryesor (kur për veprën penale të caktuar është i paraparë si i vetmi dënim) dhe plotësues, sekondar (kur për një vepër është paraparë në mënyrë kumulative me dënimin me burgim. Si dhe kur është paraparë në mënyrë alternative se bashku me dënimin me burg mund të jetë kryesor dhe plotësues). 2. Dënimet plotësuese – janë ato lloje të dënimeve të cilat mund të shqiptohen vetëm krahas dënimit kryesor apo alternativ. Dënimet plotësuese në fakt janë dënime komplementare dhe duhet ta sforcojnë efektin e dënimit kryesor. Bashkë me dënimin kryesor ose alternativ, mund tu shqiptohen edhe këto dënime plotësuese: gjoba, heqja e së drejtës për tu zgjedhur, ndalimi i ushtrimit administrative publike, ndalimi i ushtrimit të profesionit, marrja e patentë shoferit, marrja e sendit, etj. 3. Dënimet alternative janë rezultat i trendevebashkëkohore në të dr. penale dhe kanë për qëllim që në të gjitha rastet e mundshme të parapara me ligj, në vend të dënimit me burgim, të shqiptohen dënimet alternative, që janë dënime jo izoluese, jo me burgim. Ky trend i humanizmit është shprehur edhe në kodin penal të Kosovës. Kodi penal i Kosovës njeh 5 lloje të dënimeve alternative: 1. Dënimin me kusht, 2. Dënimin me kusht me urdhër për trajtim të detyrueshëm rehabilitues, 3. Dënimin me kusht me urdhër për mbikqyrje nga shërbimi sprovues, 4. Dënimin me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshme, dhe 5. Gjysmëlirinë. Nëse për një vepër penale janë të parapara shumë dënime, vetëm njëri prej tyre mund të jetë kryesor. Dënimet ndahen edhe në permanente dhe kohore. Dënimet permanente janë ato të cilat kryesit të veprës penale i shqiptohen për gjithë jetën, të cilat ndryshe quhen edhe dënime të përjetshme. Kodi ynë penal nuk parasheh këto dënime. Kurse dënimet kohore – janë ato që shqiptohen për një kohë të kufizuar. Dënimi kohor parasheh kufijtë e posaçëm për çdo vepër penale. Psh., minimumi i përgjithshëm i dënimit me burgim është – 15 ditë, dhe maksimumin e përgjithshëm – 20 vjet. Kurse minimumi i përgjithshëm i dënimit me burgim afatgjatë është – 21 vjet dhe maksimumi i përgjithshëm është – 40 vjet. Dënimet në mënyrë kumulative janë të përcaktuara atëherë kur gjykata është e obliguar që t’ia shqiptojë të gjitha ato dënime kryesit të veprës penale, psh., në mënyrë kumulative është paraparë dënimi për veprën penale të fshehjes së tatimit (dënimi me burgim dhe dënimi me gjobë). Në mënyrë alternative dënimet janë të parapara kur gjykata mund të shqiptojë vetëm njërin prej tyre. Ndërsa dënimi me burgim afatgjatë në të drejtën tonë penale është paraparë gjithëherë në mënyrë alternative.

Dënimi me vdekje – Kodi penal i Kosovës nuk e njeh dënimin me vdekje. Në disa shtete të Evropës (Belgjika, Irlanda, Greqia dhe Turqia, kurse disa shtete tjera vetëm në raste lufte, psh., spiunazhi, tradhëtia, etj.) dhe të botës njihet dhe shqiptohet për raste shumë të rënda të veprave penale. dënimi me vdekje ndryshe quhet edhe dënim kapital. Shtetet të cilat e kanë abroguar këtë dënim, në vend të tij e kanë paraparë dënimin me burgim të përjetshëm apo afatgjatë.

Dënimi me burgim afatgjatë – Paraparja e këtij dënimi në kodin penale të Kosovës është rrjedhojë e abrogimit të dënimit me vdekje, që u bë në dhjetor 1999. Dënimi me burgim afatgjatë është dënimi kryesor. Në kodin tonë penal është paraparë për format më të rënda të veprave penale të kryera me dashje në rrethana veçanarisht të rënda ose që kanë shkaktuar pasoja shumë të rënda. Dënimi me burgim afatgjatë në asnjë rast nuk është paraparë si lloj i vetëm i dënimit, madje as për llojet  më të rënda të veprave penale , siç janë: veprat penale kundër të dr. ndërkombëtare, për vrasjet e rënda, etj. Dënimi me burgim afatgjatë shqiptohet në kohzgjatje prej 21 – 40 vjet. Në kodin penal është paraparë që kryesit të veprës penale, lirimi me kusht mund ti jepet pasi ti këtë mbajtur ¾ e këtij dënimi.

Dënimi me burgim – Është lloj i dytë i dënimit me heqje të lirisë i paraparë në kodin penal të Kosovës. Edhe ky dënim është dënim kryesor, mirëpo ndryshe nga dënimi me burgim afatgjatë, dënimi me burgim është i paraparë për numrin me të madh të veprave penale. Shqiptimi i dënimit me burgim është paraparë gjithherë edhe në mënyrë alternative me dënimin me burgim afatgjatë. Në disa raste në raport me dënimin me gjobë është paraparë në mënyrë alternative apo kumulative. Ndërsa, në raport me dënimet plotësuese, dënimi me burgim gjithherë është paraparë në mënyrë kumulative. Në kodin penal është përcaktuar minimumi i përgjithshëm – 15 ditë dhe maksimumi i përgjithshëm i dënimit me burgim – 20 vjet. Dënimi me burgim shqiptohet në vite dhe muaj të plotë, por nëse gjykata e shqipton në kohëzgjatje prej 6 muajsh, atëherë mund të shqiptojë edhe në ditë të plota.

Dënimi me gjobë – Bën pjesë në llojet e dënimeve pasurore. Me anë të këtij dënimi, kryesi i veprës penale detyrohet që brenda afatit të caktuar të paguajë një shuëm të hollash në dobi të shtetit. Dënimin me gjobë apo me të holla e njohin të gjitha legjislacionet penale të shteteve bashkëkohore. Ky dënim në sistemin tonë ndëshkimor është lloji më i lehtë i dënimit. Dënimi me gjobë është i vetmi dënim në të drejtën tonë penale, i cili mund të shqiptohet si dënim kryesor dhe plotësues. Dënim kryesor është kur është i paraparë si sanksion i vetëm për veprën e caktuar, kurse dënim plotësues është, kur për një vepër të caktuar është paraparë në mënyrë kumulative me dënimin me burg. Krahas këtij dënimi me gjobë mund të parashihet edhe në mënyrë alternative me dënimin me burgim. Dënimi me gjobë mund të shqiptohet si sanksion plotësues penal se bashku me dënimin me kusht. Minimumi i përgjithshëm i dënimit me gjobë është 50 euro dhe maksimumi i përgjithshëm është 25.000 euro, ndërsa në rastet kur vepra penale është kryer me qëllim fitimi, maksimumi i gjobës është 500.000 euro. Gjykata me aktgjykim e cakton afatin e pagimit të dënimit me gjobë, i cili nukmund të jetë më i shkurtër se 15 ditë e as më i gjatë se 3 muaj, mirëpo në raste të arsyeshme, gjykata mund të vendosë që dënimi me gjobë të paguhet edhe me keste, me kusht që afati i pagesës të mos jetë më i gjatë së 2 vjet. Nëse i dëmtuari refuzon ta paguajë gjobën ose nuk është në gjendje ta paguajë atë, me pëlqimin e personit të dënuar, gjykata mund të vendosë ta zëvendësojë gjobën me një urdhër për punë në dobi të përgjithshme, ndërsa nëse i dënuari nuk pajtohet me zëvendësimin e dënimit me gjobë me punë në dobi të përgjithshme, apo nuk e zbaton dënimin e shqiptuar me punë në dobi të përgjithshme, edhe pse është dakorduar më parë, gjoba i zëvendësohet me dënim me burgim. Në këso raste, gjykata cakton një ditë burgim për çdo 15 euro të gjobës, me kusht që afati i burgimit nuk tejkalon 6 muaj. Dënimi me gjobë nuk do të ekzekutohet pas vdekjes se të dënuarit.

{vijon pjesa tjetër...}

  • 7 vota. Mesatarja e 3.14 të 5.