Dënimet alternative

Parashikimi i dënimeve dhe masave alternative si substitute, zëvendësim i dënimit me burgim, është një trend progresiv në të drejtën penale bashkëkohore dhe njëherit paraqet reformë të rëndësishme në konceptin dhe sistemin e sanksioneve ndëshkuese. Karakteristikë themelore e sistemit bashkëkohor të dënimeve dhe përspektivat e tij është trend i bifurkacionit – ndarjes në dy drejtime dhe atë: dënimi me burgim, për vepra penale më të rënda, dënimet alternative dhe masat alternative, për veprat penale më të lehta. Në disa legjislacione janë afirmuar disa alternative të privimit të lirisë, siç janë: kufizimi i lirisë, mbikqyrja, kaucioni, lirimi me fjalën e dhënë se i akuzuari do të paraqitet në gjykatë.

Llojet e dënimeve alternative sipas kodit penal të Kosovës – Qëllimi kryesor i dënimeve dhe masave të tjera alternative, të parapara në legjislacionin penal të shteteve bashkëkohore, është që në të gjitha rastet e mundshme të ushtrohet luftë efikase kundër kriminalitetit pa u ekzekutuar dënimi me burgim. Në kodin penal të Kosovës janë paraparë 5 lloje të dënimeve alternative, të cilat mund të shqiptohen në vend të dënimit me burgim. Këto janë: 1. Dënimi me kusht, 2. Dënimi me kusht me urdhër për trajtim të detyrueshëm rehabilitues, 3. Dënimi me kusht me urdhër për mbikqyrje nga shërbimi sprovues, 4. Dënimi me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshme, 5. gjysmëliria.

Nocioni i dënimit me kusht – Dënimi me kusht është pezullim i ekzekutimit të dënimit të shqiptuar për një kohë ta caktuar dhe me kushte të caktuara. Ky është një lloj sanksioni parapenal. Nëse personi i dënuar me kusht nuk kryen vepër penale të re brenda afatit të caktuar dhe nëse i përmbushë kushtet të cilat ja ka caktuar gjyqi, dënimi i shqiptuar nuk do të ekzekutohet, kurse personi i këtillë nuk do të konsiderohet i dënuar. Dënimi me kusht për herë të parë është paraqitur në SHBA dhe në Angli me emrin “probation” – sprovim. Qëllimi i dënimit me kusht është resocializimi i delikuentit me anë të pezullimit të dënimit.

Sistemet e dënimit me kusht – Janë: 1. Sistemi anglo-amerikan – apo probation (i sprovimit). Karakteristikë e këtij sistemi është se ndaj kryesit të veprës penale zhvillohet procedura penale, konstatohet fajësia e tij, mirëpo nuk i shqiptohet dënimi. Shqiptimi i dënimit pezullohet për një kohë dhe caktohen kushtet që duhet përmbushur. Gjithashtu, personi i këtillë gjatë kohës se pezullimit të shqiptimit të dënimit, vehet nën mbikqyrje të posaçme (personi zyrtar). 2. Sistemi evropian-kontinental – karakteristikë e këtij sistemi të dënimi me kusht është se kryesin e veprës penale gjyqi e shpall fajtor dhe ia shqipton dënimin, mirëpo dënimin e shqiptuar nuk e ekzekuton, këtë e pezullon për një kohë të caktuar me kusht që kryesi gjatë kësaj kohe tëmos kryej vepër të re penale dhe ti përmbushë kushtet tjera të cilat gjyqi mund tia caktojë me aktgjykim. Kryesit të veprës penale nuk i caktohet kurrfarë mbikqyrje nga personi zyrtar. 3. Sistemi Ipërzier – përmban elemente të sistemit kontinental dhe të atij anglo-amerikan. Sipas këtij sistemi të përzier, ndaj kryesit të veprës penale zhvillohetprocedura penale, i shqiptohet dënimi dhe pezullohet ekzekutimi i tij, por gjykata mund ti caktojë edhe masë të posaçme të mbikqyrjes për një kohë të caktuar. Gjithashtu personit të dënuar me kusht mund ti caktohen obligime të cilat duhet ti përmbushë ai. Kodi ynë penal e përvetëson sistemin mikst të dënimit me kusht, me primesa të theksuara të sistemit anglo-amerikan.

Llojet e dënimit me kusht në të drejtën penale të Kos. – Kodi penal i Kosovës njeh 4 lloje të dënimit me kusht: 1. Dënimin me kusht; 2. Dënimin me kusht me urdhër për trajtim të detyrueshëm rehabilitues; 3. Dënimin me kusht me urdhër për mbikqyrje nga shërbimi sprovues; dhe 4. Dënimin me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshme. Këto dënime kodi ynë penal i konsideron si dënime alternative në vend të dënimit me burgim apo me gjobë.

Dënimi më kusht – Sipas dispozitës së kodit penal, me rastin e caktimit të dënimit me kusht, gjykata ja shpall personit të dënuar dënimin dhe në të njëjtën kohë urdhëron që ky dënim të mos ekzekutohet nëse personi i dënuar për kohën të cilën e ckton gjykata (koha e verifikimit), e cila nuk mund të jetë më e shkurtër se 1 vit dhe as me e gjatë se 5 vite, nuk kryen vepër tjetër penale.

Kushtet për shqiptimin e dënimit me kusht Mund të ndahen në dy grupe: a) kushtet që i referohen dënimit të paraparë në ligj dhe dënimit të shqiptuar nga ana e gjykatës (burgim deri në 5 vjet, nëse është paraparë dënimi 10 vjet burgim), b) kushtet që i referohen personalitetit të kryesit të veprës penale dhe qëllimit të dënimit me kusht (janë kushte materiale dhe i referohen personalitetit të kryesit: sjellja e mëparshme e kryesit, sjellja e kryesit pas kryerjes se veprës penale, shkalla e përgjegjësisë penale e kryesit, rrethanat tjera në të cilat është kryer vepra penale).

Kushtet dhe detyrimet të cilat gjykata mund tia caktojë personit të dënuar me kusht – Këto kushte dhe detyrime janë të përgjithshme dhe të posaçme. Kushti i përgjithshëm – është që personi i dënuar për kohën që e cakton gjykata, e cila nuk mund të jetë më e shkurtër se një vit dhe as më e gjatë se pesë vite, të mos kryej vepër penale (koha e verifikimit). Kushtet e posaçme – janë që: a) ta kthejë përfitimin pasuror të fituar me veprën penale; b) ta kompensojë dëmin e shkaktuar me veprën penale; c) ti përmbushë detyrimet e tjera të parapara me dispozitat e ligjit penal.

Revokimi i dënimit me kusht – Konsiston në ekzekutimin e dënimit të shqiptuar me kusht. Sipas kodit penal, dënimi me kusht mund të revokohet për këto tri shkaqe: 1. Nëse i dënuari gjatë periodës së verifikimit kryen vepër të re penale; 2. Nëse pas shqiptimit të dënimit me kusht vërtetohet se i dënuari ka kryer vepër penale, para se të jetë dënuar me kusht; 3. Nëse i dënuari nuk i ka përmbushur detyrimet, të cilat i janë caktuar me dënimin me kusht.

Revokimi i dënimit me kusht për shkak të veprës së re penale – Nëse personi gjatë kohës së caktuar kryen vepër penale, gjykata mund ta revokojë dënimin me kusht. Revokimi i dënimit me kusht mund të jetë obligator (nëse i dënuari gjatë kohës së verifikimit kryen një apo shumë vepra penale për të cilat i është shqiptuar dënimi me burgim prej dy apo me shumë vjetesh) dhe fakultativ (nëse i dënuari gjatë kohës së verifikimit kryen një apo më shumë vepra penale për të cilat është shqiptuar dënimi me burgim më pak se dy vjet apo dënimi me gjobë). Nëse gjykata e revokon dënimin me kusht, për të gjitha veprat penale e shqipton një dënim unik, duke I zbatuar dispozitat e matjes së dënimit për veprat penale në bashkim.

Revokimi i dënimit me kusht për shkak të veprës penale të kryer më parë – Në këto raste, gjykata mund të revokojë dënimin me kusht nëse vlerëson se nuk do të kishte bazë për shqiptimin e dënimit me kusht po të dihej për atë vepër. Me rastin e vendosjes nëse do ta revokojë dënimin me kusht, gjykata do të marrë parasysh kriteret, të cilat janë paraparë për revokimin e dënimit me kusht për shkak të veprës penale të re. Nëse gjykata e revokon dënimin me kusht, e shqipton dënimin unik për të gjitha veprat penale duke i zbatuar dispozitat mbi matjen e dënimit për veprat penale se bashku, ndërsa nëse nuk e revokon, atëherë për veprën e kryer më parë e shqipton dënimin, apo dënimin me kusht.

Revokimi i dënimit me kusht për shkak të mospërmbushjes së detyrimeve të caktuara – Detyrimet që duhet ti përmbushë personi i dënuar me kusht, janë: ta kthejë përfitimin pasuror të fituar me veprën penale, ta kompensojë dëmin që e ka shkaktuar me veprën penale, apo ti përmbushë obligimet e tjera të parashikuara me dispozitat penalo-juridike. Nëse i dënuari me kusht nuk e përmbushë njërën nga këto detyrime brenda afatit të caktuar me aktgjykim, gjykata mund të vendosë: a) që personit të dënuar t’ia vazhdojë afatin e përmbushjes se detyrimit; b) personin e dënuar mund ta lirojë nga përmbushja e atij obligimi, nëse bindet se i dënuari, për shkaqe të arsyeshme, nuk mund ta përmbushë obligimin; c) detyrimin e caktuar më parë ta zëvendësojë me obligim tjetër të paraparë me ligj; apo ç) mund ta revokojë dënimin me kusht. Në rast se gjykata vendos që ta revokojë dënimin me kusht, atëherë dënimi i shqiptuar me kusht bëhet i pakusht, ekzekutohet.

Afatet e revokimit të dënimit me kusht – Lidhur me afatin brenda të cilit mund të revokohet dënimi me kusht, ligji parasheh një zgjidhje parimore sipas se cilës, pa marrë parasysh nëse është fjala për revokimin obligativ apo fakultativ, dënimi me kusht mund të revokohet gjatë kohës së verifikimit, e caktuar me vendimin e gjykatës. Mirëpo, nëse i dënuari me kusht, gjatë kohës se verifikimit kryen vepër penale për shkak të se cilës duhet të revokohet dënimi me kusht, ndërsa kjo është konstatuar pas skadimit të kohës se verifikimit, dënimi me kusht mund të revokohet më se voni brenda afatit prej një viti, prej ditës kur ka kaluar koha e verifikimit.  Në të gjitha rastet kur të skadojë një vit, nga koha e verifikimit, e cila ka qenë e caktuar me vendimin e gjykatës, dënimi i shqiptuar me kusht nuk mund të revokohet, pa marrë parasysh nëse është fjala për revokimin obligativ apo fakultativ.

Dënimi me kusht me urdhër për trajtim të detyrueshëm rehabilitues – Është lloji i dytë i dënimit me kusht dhe në përgjithësi lloj i dënimit alternativ, i cili ndaj kryerësve të veprave penale mund të shqiptohet në vend të dënimit me burgim. Sistemi i kombinuar i dënimit me kusht klasik, i njohur në Evropë si sistem belgo-francez dhe sistem anglo-amerikan është zgjedhje më e avancuar, ngase nuk konsiston vetëm me zëvendësimin e dënimit me burgim me dënimin me kusht, por njëherit edhe me parashikimin e mundësive që të dënuarit me kusht ti jepet ndihmë në mjekimin e tij si dhe të mbikqyret gjatë periodës se verifikimit. Gjykata mund të shqiptojë dënimin me kusht me urdhër për trajtim të detyrueshëm rehabilitues në rast se personi i dënuar ka shkelur ligjin për herë të parë dhe është i varur nga droga ose alkooli, nëse gjykata konstaton se faktori kryesor që ka ndikuar në kryerjen e veprës penale është varësia nga alkooli apo nga droga dhe trajtimi i suksesshëm do ta zvogëlonte rrëzikun për kryerjen e veprës tjetër penale. Personit të dënuar gjykata ja cakton obligimin që ai të mjekohet. Programin e trajtimit e përpilon dhe e mbikqyrë organi i shërbimit sprovues. Lidhur me kohëzgjatjen e dënimit me kusht me urdhër për trajtim, gjykata mund ta shqiptojë prej 6 muajve – 3 vite.

Dënimi me kusht me urdhër për mbikqyrje nga shërbimi sprovues – Është lloji i tretë i dënimit me kusht, i cili është paraparë në kodin penal. Për nga natyra, përmbajtja dhe mënyra e ekzekutimit, është formë e dënimit me kusht të tipit anglo-amerikan, ngase konsiston në pezullimin e ekzekutimit të dënimit me burgim si dhe kontrollin dhe dhënien ndihmë kryesit të veprës penale. Gjykata mundet kryesit të veprës penale t’ia shqiptojë dënimin me kusht nën mbikqyrjen e shërbimit sprovues, nëse duke marrë parasysh rrethanat në të cilat është kryer vepra penale dhe këshillat e shërbimit sprovues, jetën e tij të mëparshme dhe sjelljen pas kryerjes se veprës penale, konsideron se me caktimin e mbikqyrjes se shërbimit sprovues do të realizohet më mirë qëllimi i dënimit me kusht dhe integrimi në shoqëri i të dënuarit. Dënimi mund të zgjasë së paku 6 muaj dhe jo më tëpër së 3 vjet.

Llojet e detyrimeve të mbikqyrjes së shërbimit sprovues të caktuar me dënimin me kusht dhe mënyra e zgjedhjes së tyre – Kodi penal i Kosovës parasheh 11 lloje të detyrimeve, të cilat janë të përcaktuara në mënyrë taksative: 1. Mjekimi ose rehabilitimi në entin shëndetësor; 2. Nënshtrimi në programin e trajtimit mjeksor ose të rehabilitimit; 3. Vizita të psikologu; 4. Aftësimi profesional në një profesion të caktuar; 5. Kryerja e aktiviteteve punuese; 6. Shfrytëzimi i pagës ose të ardhurave tjera për përmbushjen e detyrimeve familjare; 7. Mosndërrimi i vendbanimit pa autorizim; 8. Heqja dorë nga përdorimi i alkooli/drogës; 9. Heqja dorë nga shkuarja në lokale ku shërbehet alkooli; 10. Heqja dorë nga shoqërimi me persona të caktuar; 11. Heqja dorë nga mbajtja e armëve.  Në raste kur i dënuari me kusht nën mbikqyrjen e shërbimit sprovues nuk e mban kontaktin me shërbimin sprovues ose nuk i përmbushë detyrimet të cilat ja ka caktuar gjykata, detyrimin e mëparshëm gjykata mund t’ia zëvendësojë me një detyrim tjetër apo t’ia vazhdojë afatin brenda kohës së verifikimit apo ta revokojë këtë lloj të dënimit me kusht.

Dënimi me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshmë – Është lloji i katërt i dënimit alternativ, i cili është paraparë në kodin penal. Koncept strategjik i këtij trendi që maksimalisht në të gjitha rastet e mundshme, në vend të dënimit me burgim të shqiptohen dënime alternative, dënime këto të cilat nuk e izolojnë kryesin e veprës penale, nuk ja marrin lirinë e lëvizjes dhe njëherit përmbajnë në vete atribute të dënimit moral, financiar dhe detyrime të caktuara ndaj të dëmtuarit dhe shoqërisë, të cilat ai duhet ti përmbushë. Ky lloj dënimiështë paraparë si substitut i dënimit me burgim apo me gjobë. Puna në dobi të përgjithshme si dënim alternativ konsiston në atë që me aktgjykim të gjykatës, kryesit të veprës penale i caktohet obligimi që brenda afatit të caktuar të kryej punë në dobi të përgjithshme, në interes publik, psh., të pastrojë rrugët apo parqet e qytetit të kujdeset për personat e moshuar, etj., këto punë i kryen pa kompensim dhe nën mbikqyrjen e shërbimit sprovues.

Kushtet për shqiptimin e dënimit me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshme – Janë: që gjykata, kryesit të veprës penale ti këtë caktuar dënimin me burgim deri në 1vit ose me gjobë deri në 2.500 euro; të ekzistojë vlerësimi nga raporti i shërbimit sprovues; dhe të jepet pëlqimi i të dënuarit se ai dakordohet që ti shqiptohet ky lloj dënimi.

Kohëzgjatja e punës në dobi të përgjithshme dhe mundësia e caktimit të detyrimeve tjera – Puna në dobi të përgjithshme shqiptohet në kohëzgjatje se paku se paku 30 orë, e më se tëpërmi 240 orë pune. Orët e caktuara nga gjykata duhet të kryhen brenda vitit. Gjykata me vendim të posaçëm cakton numrin e orëve të punës, ndërsa shërbimi sprovues vendos për llojin e punës, cakton organizatën për të cilën personi i dënuar do të kryej punën, vendos për ditët e javës gjatë të cilave duhet të kryhet puna dhe e mbikqyrë kryerjen e punës. Kohëzgjatja e përmbushjes se detyrimeve nuk duhet të jetë më e shkurtër se 6 muaj dhe me e gjatë se 3 vjet.

Revokimi i dënimit me kusht me urdhër për punë në dobi të përgjithshme – Në rastet kur personi i dënuar pas kalimit të afatit të caktuar, në tërësi apo pjesërisht, nuk e kryen punën në dobi të përgjithshme, nuk mban kontaktin me shërbimin sprovues ose nuk e kryen detyrimin të urdhëruar nga gjykata, atëherë gjykata mund ta zëvendësojë detyrimin e mëparshëm me një tjetër, mund ta shtyjë kohëzgjatjen e mbikqyrjes brenda kohës së verifikimit ose ta revokojë dënimin me kusht.

Gjysmëliria – Apo siç quhet ndryshe semi liberte (frenge), është lloji i pestë i dënimit alternativ i paraparë në kodin penal të Kosovës. Gjysmëliria si lloj i dënimit alternativ, konsiston në atë që personit të cilit i është shqiptuar dënimi me burgim, i mundësohet çdi ditë, brenda orëve të caktuara (6, 8 apo 10 orë), të mund të qëndrojë në liri për të vazhduar punën profesionale të cilën e ka kryer edhe para kryerjes se veprës penale, apo që të kryej punët familjare, të vijojë shkollimin, të vazhdojë mjekimin, etj. Pasi ti kryej punët është i dëtyruar të kthehet në entin penal, në burg.

Kushtet për shqiptimin e gjysmëlirisë – Janë: që kryesi i veprës penale të jetë dënuar me burgim deri në 1 vit; që për kryesin, familjen e tij por edhe shoqërinë, do të jetë shumë e dobishme ti lejohet vazhdimi apo përfundimi i punëve apo aktiviteteve të cilat qëndrojnë para tij; dhe që për çdo ditë, pas kryerjes së punëve të caktuara, gjatë orëve të lejuara për të qëndruar në liri, të kthehet në burg. Programin për implementimin e dënimit me gjysmëliri e përpilon drejtori i burgut në bashkëpunim me organin e shërbimit sprovues.

Revokimi i gjysmëlirisë – Nëse i dënuari nuk i përmbushë detyrimet lidhur me punën, arsimimin apo aftësimin profesional, për të cilat është shqiptuar gjysmëliria, gjykata do ta revokojë këtë lloj të dënimit dhe do të urdhërojë që ky dënim, apo pjesa e mbetur e këtij dënimi, të ekzekutohet në burg. Gjysmëliria do të revokohet nëse i dënuari gjatë kohëzgjatjes së këtij dënimi kryen vepër tjetër penale.

  • 3 vota. Mesatarja e 2.67 të 5.

Komentet

  • zeqir
    • 1. zeqir Më 13/11/2016
    A bon nje pyetje
  • zeqir
    • 2. zeqir Më 13/11/2016
    A bon nje pyetje