Themelimi i marrëdhënieve të punës

Për vendosjen e marrëdhënies së punës është e domosdoshme që të ekzistojnë së paku dy subjekte, këto subjekte duhet që këto marrëdhënie ti vendosin në baza vullnetare, në lidhje juridiko-funksionale në raport me objektin e punës juridike dhe duhet të ekzistojë interesi objektiv-shoqëror i cili i lidh për atë punë juridike. Palët e marrëdhënies së punës, janë: punëdhënsi (është personi fizik ose juridik i cili i siguron punë punonjësit dhe i paguan atij rrogën për punë apo shërbimet e kryera); dhe punonjësi (është personi fizik i punësuar për të kryer punë ose shërbime për punëdhënësin nën autoritetin dhe kontrollin e tij). Punëdhënësi dhe punonjësi i përmbushin obligimet dhe i ushtrojnë të drejtat e tyre në pajtim meligjin në fuqi, kontratën e punës dhe sipas rastit edhe me marrëveshje kolektive. Përveç punëdhënsit dhe punonjësit, si subjekte të marrëdhënies së punës mund të jenë edhe: subjektet e veprimtarisë ekonomike dhe tregtare (ndërmarrjet, shoqëritë aksionare dhe bashkësitë e tyre), subjektet nga fusha e shërbimeve juridiko-publike (psh, organet shtetërore, institucionet), nëpunësit të cilët janë persona fizik që kryejnë punë administrative në organet e administratës, etj.

Kushtet për themelimin e marrëdhënies së punës

Me kushte për themelimin e marrëdhënieve të punës nënkuptohen ato kërkesa të cilat duhet ti plotësojë një person që të mund të fitojë statusin e punëtorit apo të të punësuarit. Themelimi i marrëdhënies së punës bëhet në dy subjekteve apo dy palëve kontraktuese, me interesa të kundërta dhe të ndara. Dispozitat juridike të shumicës së vendeve që i referohen legjislacionit të punës i kanë paraparë dy lloj kushtesh për themelimin e marrëdhënies së punës: a) kushtet e përgjithshme dhe b) kushtet e veçanta.
Kushtet e përgjithshme – janë zakonisht minimale dhe këto duhet ti plotësojë çdo person që dëshiron të themelojë marrëdhënie pune. Kushtet e përgjithshme janë: mosha e caktuar (mosha mbi 15 vjeçare) dhe aftësia shëndetësore (me kusht që puna e tillë nuk e vënë në rrezik jetën dhe pronën e tij).
Kushtet e veçanta – janë të lidhura për cilësinë apo kriterin e vendit të punës apo procesit të punës. Këto kushte mund të përcaktohen me ligj por edhe me akt të përgjithshëm të punëdhënësit, dhe këto janë: përgaditja e caktuar profesionale, kushtet e veçanta shëndetësore, përvoja e caktuar në punë, njohja e gjuhës së huaj, njohja e punës me kompjuter, etj.

Procedura e themelimit të marrëdhënies së punës

Në parim, pas përcaktimit të kushteve për themelimin e marrëdhënies së punës, si dhe parametrave tjerë, psh, ekzistimit të vendit të lirë të punës, pason faza e parë e themelimit të marrëdhënies së punës, marrja e vendimit për nevojen e themelimit të marrëdhënies së punës, pastaj konstatimi se a ekzistojnë apo nuk ekzistojnë pagesa për themelimin e marrëdhënies së punës. Faza tjetër ka të bëj me themelimin e marrëdhënies së punës dhe është vendosja e kontaktit në mes punëdhënësit dhe kandidatit dhe faza përfundimtare është pranimi i kandidatit të caktuar.

Vendimi lidhur me nevojat për punëtor

Rregullorja për Ligjin Themelor të Punës në Kosovë nuk parasheh se a duhet apo jo të mirret vendim lidhur me nevojën për punëtorë të ri. Megjithatë, edhe kur kur për këtë çeshtje nuk ekziston obligimi ligjor, kjo në realitet ekziston dhe nuk duhet të formalizohet. Një vendim i tillë ekziston gjithmonë kur në një ndërmarrje, institucion apo tek punëdhënësi rritet vëllimi i punëve. Struktura dhe numri i vendeve të punës duhet të përcaktohen me akt intern autonom të punëdhënësit i cili paraqitet si parakusht normativ për themelimin e marrëdhënies së punës, ndërsa vendosja për nevojën e punëtorëve të ri është çështje e autonomisë së punëdhënësit.

Vendosja e kontaktit në mes të personave që dëshirojnë të themelojnë marrëdhënien e punës

Vështrohet në këtë mënyrë: a) punëdhënësve dhe punëtorëve duhet t’iu lihet në disponim që vetë të kujdesen se si do ti shpallin vendet e punës, që nënkupton se edhe punëtorët duhet vetë të kujdesen për mënyrën e gjetjes se punës; b) shpalljen e obligueshme të vendeve të lira të punës; c) përcaktimin e normave për obligimin e shpalljes publike të konkursit për vendet e lira të punës. Në sistemet ku dominon parimi i autonomisë kontraktuse rrallë paraqiten rastet kur ka shmangie nga ky parim. Një ndër format më të përhapura të vënies së kontaktit në mes të subjekteve të marrëdhënies së punës është shpallje e vendeve të lira të punës nëpërmes mjeteve të informimit publik. Shpallja e vendeve të lira mund të bëhet edhe me shpalljen interne (bëhet në rastet kur punëdhënsi, vendet e lira të punës i plotëson me kuadrin që ka.

Vendosja për pranim në marrëdhëniet e punës

Një nga parimet më kryesore të së drejtës së punës është që marrëdhënia e punës si marrëdhënie specifike të themelohet vullnetarisht, dmth, të këtë konsensus mes dy palëve. Pëlqimi i dyanshëm i subjekteve duhet të bëhet: a) lirisht dhe vullnetarisht pa mashtrim, lajthim apo kushtëzim; b) në formë të shkruar. Akti i materializuar që përmban marrëveshjen e arritur, paraqet bazën juridike për themelimin e marrëdhënies së punës. Materializimi i marrëveshjes vullnetare sipas legjislacionit tonë bëhet me kontratë të punës.

Kontrata e punës

Është një nga kategoritë qëndrore në të drejtën e punës. Më shumicën e vendeve kontrata e punës është bazë për themelimin e marrëdhënies së punës. Në parimi kontrata e punës duhet të lidhet para së punëtori të fillojë të punojë. Kontratën e punës e lidhë punëdhënësi në njërën anë dhë punëtori në anën tjetër, dhe duhet të jetë e nënshkruar nga të dy palët. Kontrata përmban këto elemente: vendbanimin e palëve për punëdhënësit selinë dhe numrin e regjistrimit të tyre në regjistrin e subjekteve afariste, vendin e punës, llojin e punës ose shërbimeve, kohëzgjatjen e kontratës, lartësinë e pagës, etj.

Natyra juridike e kontratës së punës

Sipas disa teoricientëve juridikë, kontrata e punës hynë në kategorinë e kontratave me obligime të dyanshme, sepse të kontrata e punës ekzistojnë obligime recipreoke për secilën palë kontraktuese; ofrimi i shërbimeve nga ana e punëtorëve në njërën anë dhe shpërblimi nga ana e punëdhënësit në anën tjetër. Teoricientë tjerë mendojën së kontrata e punës duhet të sistemohet në kategorinë e kontratave të pajtimit, sepse përfaqësojnë atë lloj marrëveshje në të cilën njëra palë kontraktuese paraprakisht i formulon kushtet në bazë të të cilave lidhet kontrata, pavarësisht nga ajo së në esencë, kontesti qëndron në atë së a është kontrata e punës si një lloj kontrate e pajtimit vërtetë kontratë apo jo. Në shkencën bashkëkohore juridike mbizotëron mendimi së kontrata e punës është kontratë adhezive, kontratë e akcesit, përkatësisht kontratë gjatë lidhjes të së cilës, njëra palë i formulon që më parë kushtet  e përfundimit të saj, kurse pala tjetër ose pajtohet ose jo me kushtet e parashtruara, duke mos pasur mundësi që ti ndryshojë. Kontrata e punës mban autonominë në mes të kontratës dhe institucionit, dmth, së kemi të bëjmë me marrëdhënie statusore.

Kohëzgjatja e kontratës së punës (marrëdhënies së punës)

Lidhja e kontratës së punës mund të bëhet në kohë të caktuar dhe në kohë të pacaktuar. Në parim marrëdhënien e punës në kohë të pacaktuar e kemi në ato raste kur në kontratën e punës nuk përcaktohet kohëzgjatja e saj, kjo është një rregull që dominon në praktikë. Në këto marrëdhënie të punës nuk dihet paraprakisht se sa do të zgjasë marrëdhënia e punës që nënkupton së punëtori dhe subjekti tjetër i kësaj marrëdhënie apo punëdhënësi mund të shkëpusin këtë marrëdhënie në çdo kohë. Legjislacioni i punës parasheh edhe themelimin e marrëdhënies së punës apo lidhjen e kontratës së punës në kohë të caktuar. Lidhja e kontratës së punës në kohë të caktuar mund të bëhet në situata kur është e domosdoshme që të sigurohet kryerja e rregulltë apo e jashtëzakonshme e punëve të caktuara për një apo më shumë vende pune,ndërsa objektivisht nuk ekziston nevoja për themelimin apo lidhjen e kontratës së punës në kohë të pacaktuar. Marrëdhënia apo kontrata e punës në kohë të caktuar, zakonisht lidhet në këto raste: punët sezonale (psh, turizëm, hotelieri, komunikacion, bujqësi, etj.); zëvendësimi i punëtorit (kur mungon punëtori e puna nuk guxon të ndërpritet por kërkon kontinuitet); puna që ka të bëj me një projekt të caktuar; punët që zgjasin për kohë të caktuar, etj. Në kontratën e punës shprehimisht përcaktohet se punëtori themelon marrëdhënien e punës në kohë të caktuar si dhe përcaktohet afati apo kohzgjatja e kontratës së punës.

Praktikantët

Në rregulloren për ligjin themelor të punës në Kosovë nuk është e rregulluar çështja e praktikantëve, por legjislacioni i mëparshëm si dhe legjislacionet e vendeve tjera e parashohin institucionin e praktikantëve. Praktikantët janë persona fizikë të cilët e themelojnë marrëdhënien e punës në ndërmarrje, institucion apo të punëdhënësi në kohë të caktuar apo të pacaktuar me qëllim që gjatë zgjatjes së këtij statusi të aftësohen për kryerjen e pavarur të punëve në fushën e tyre. Punëdhënësi me akt të përgjithshëm, e në pajtim me ligjin vendosin se për cilat punë duhet të parashihet stazhi i praktikantit dhe dhënia e provimit profesional. Statusi i praktikantit nuk është i obliguar për të gjithë punëtorët me përgaditje të mesme, të lartë apo superiore, por vetëm për ata që kanë synim vendet e punës për të cilat kërkohet ky kriter. Në parim stazhi i praktikantit parashihet për punë dhe detyra të cilat për nga karkateri janë më komplekse dhe më të rëndësishme, psh, në disa vende për profesione të caktuara legjislacioni ka paraparë stazh të obliguar  të praktikantit pas të cilit punëtori i nënshtrohet provimit profesional (psh, në organet shtetërore, shëndetësi, arsim, etj.). në të shumtën e rasteve kohëzgjatja e stazhit të praktikantit me përgaditje të lartë dhe superiore zgjatë më së shumti një vit, kurse për praktikantët me përgaditje të mesme 6 muaj.

Vërtetimi paraprak i aftësive punuese dhe puna në provë

Mekanizmi juridik për themelimin e marrëdhënies së punës shpeshherë nuk përfundon vetëm me përcaktimin formal të përgaditjes profesionale dhe përvojës së punës. Ato janë vetëm një nga provat që punëtori përmes shkollimit dhe arsimimit të tij profesional, si dhe përmes punës së tij praktike, është profesionalisht i aftësuar për të kryer punë të caktuara kurse për kryerjen e punëve tjera ai duhet të plotësojë edhe kushte tjera, psh, të këtë aftësi të caktuar psikofizike, të jetë krijues, i interesuar për të kryer aso pune, të këtë ndjenjën e përgjegjësisë në punë, shkathtësisë për kryerjen e punës, etj. Vërtetimi paraprak i aftësive punuese bëhet përmes audicionit, veprës së shkruar dhe formave tjera të vërtetimit paraprak të aftësive për punë për vendin e caktuar të punës. Këtë formë të vërtetimit sipas rregullës e bënë komisioni profesional i përbërë nga punëtorët e profesionit të njëjtë të cilët e kanë edhe përgaditjen e njëjtë si të punëtorit që i vërtetohet aftësia punuese. Puna me provë mund të përcaktohet si kusht i veçantë për punë për vendin e caktuar të punës, i cili sipas rregullës nuk mund të zgjas më shumë së 6 muaj. Edhe pse ky kusht nuk është i përcaktuar shprehimisht, meqë kemi të bëjmë me një kusht për punën e punëtorit, puna me provë përcaktohet me akt të përgjithshëm për vende të caktuara të punës. Dallimi në mes të vërtetimit paraprak të aftësive punuese dhe punës me provë qëndron në atë së vërtetimi paraprak i aftësive punuese bëhet para marrjes së vendimit për pranim të kandidatit të caktuar në punë, kurse puna me provë bëhet pas marrjes së këtij vendimi. Punëtori që gjendet në provë provuese e ka statusin e punëtorit dhe është në marrëdhënie pune, kurse punëtori që gjendet në procedurën paraprake të vërtetimit të aftësive nuk e ka këtë status dhe nuk është në marrëdhënie pune. Sa i përket natyrës juridike të punës me provë, dominojnë tri pikëpamje: 1. ithtarët e pikëpamjes së parë theksojnë se kontrata e punës me provë është një kontratë paraprake apo me kohë të caktuar; 2. sipas pikëpamjes së dytë, kontrata mbi provën është kontratë e cila lidhet me kusht suspenziv dhe varet nga vullneti i palëve kontraktuese; 3. sipas pikëpamjes së tretë, kontrata e punës është e lidhur me kusht rezolutiv, dmth nëse kushti i paraparë nuk plotësohet, kontrata e punës mund të ndërpritet.

Puna vullnetare

Është punë e cila personave të caktuar ua mundëson aftësimin profesional për kryerjen e punëve dhe detyrave të punës në mënyrë të pavarur edhe pa themelimin e marrëdhënies së punës. Në ligjin themelor të punës në Kosovë nuk parashihet puna vullnetare, ashtu si nuk parashihet as vërtetimi paraprakë i aftësive punuese, puna me provë dhe praktikantët. Mirëpo, bazuar në legjislacionin dhe praktikën e vendeve tjera mund të konstatohet së për kryerjen e punëve vullnetare është e obliguar kontrata me shkrim. Puna vullnetare për nga qëllimi është e ngjashme me punën e praktikantëve, por vullnetarët e nuk e themelojnë marrëdhënien e punës, kurse praktikantët po.

  • 1 votë. Mesatarja e 5.00 të 5.