Marrëdhëniet e punës

E drejta e punës është disiplinë e veçantë juridike, e cila përfshinë tërësinë e normave juridike, të cilat rregullojnë fushë të caktuar të marrëdhënieve shoqërore – marrëdhëniet e punës.

Paraqitja dhe zhvillimi i marrëdhënieve të punës në periudha të ndryshme kohore

Kontrata mbi punën ka një historik të gjatë dhe është e pandashme nga marrëdhënia e punës. në sistemin skllavopronar procesi i prodhimit karakterizohej nga skllavërimi. Skllavi ka qenë prodhuesi kryesor i të gjitha vlerave materiale në bujqësi dhe në artizanate, ai është trajtuar si send, dhe kur i jepej personit tjetër, atëherë ekzistonte një kontratë mbi shërbimin, qiranë, apo shitjen në mes të skllavopronarit dhe personit që i vihej në dispozicion skllavi. Në shoqërinë romake kanë ekzistuar edhe disa raporte tjera të cilat janë krijuar në mes të skllavopronarëve dhe një shtrese të popullatës të njohur si njerëz të lirë. Ata njerëz që kishin talent dhe njohuri të veçanta për art, aktrim, kuzhinë, etj., i vënin në dispozicion skllavopronarit shërbimin e tyre dhe për këtë shërbim lidhnin kontratë me skllavopronarin (locatio – conductio operaruma). Në sistemin feudal poashtu nuk kishte marrëdhënie të punës. Në këtë periudhë paraqiten dy lloj të raporteve: 1. raporti në mes të feudalëve dhe bujkërobërve; dhe 2. raporti në mes të zejtarëve dhe tregtarëve si dhe ndihmësve të tyre (kallfët) dhe nxënësit (shegërtët). Marrëdhëniet shoqërore në fshat i karakterizonte varëshmëria e bujkrobit nga feudali. Bujkërobërit ishin të lidhur për tokën e feudalit, i cili kishte të drejtë ta shes ose ta blejë bujkërobin bashkë me tokën. Me zhvillimin e marrëdhënieve shoqërore (shek. XIV) dukshëm fillon të ndryshon pozita e ndihmësve dhe e nxënësve të zëejtarëve, ku vjen deri të transformimi i lidhjeve personale, përkatësisht lojalitetit në mes të feudalëve dhe pasardhësve të tij, sepse gjithnjë e më shumë vjen në shprehje elementi obligativ. Me kalimin e kohës vjen deri të transformimi i këtyre raporteve në marrëdhënie të punës me meditje. Shikuar juridikisht, kur raportet statusore të nënshtrimit dhe raportet personalo-juridike u ngriten në raporte pronësore dhe obligative. Konsiderohet se transformimi i këtyre raporteve ka bërë që të shfaqen kontratat e para mbi punën. Shpikja e makinave të reja, veçanarisht makinës me avull, ndikojë që të kalohet prej sistemit feudal në atë kapitalist. Me këtë transformim, edhe marrëdhëniet shoqërore të punës të karakterit asnafo-statutor ndërrohen në marrëdhënie meditore. Fillimisht ishin marrëdhënie kontraktuese dhe të karakterit personal dhe radhiteshin në grupin e marrëdhënieve juridiko-civile të karakterit kontraktues (psh, qiraja, shitblerja, etj.). me qenëse se barazia juridike nuk nënkuptonte edhe barazinë ekonomike, periudha e liberalizmit të hershëm konsiderohej si periudha më e errët për të punësuarit, sepse aplikoheshin masa të ndryshme juridike dhe ekonomike të njohura si “legjislacioni i përgjakshëm”. Shteti i parë që intervenoi në rregullimin e marrëdhënieve meditore të punës ishte Anglia. Me këtë rast kontrata mbi shërbimin e fiton karakterin e ri dhe emërtimin e ri “kontratë e punës”.

Nocioni i marrëdhënies se punës

Fillimisht marrëdhëniet e punës ishin të identifikuara me kontratën e punës, ndërsa është e njohur që definicionet për marrëdhëniet e punës nuk kanë përfshirë gjithmonë të gjitha elementet e marrëdhënieve të punës, sepse kanë përfshirë ose më shumë ose më pak nga ajo që i përket marrëdhënieve të punës. marrëdhëniet e punës ndryshe janë definuar në teorinë e sistemit socialist e ndryshe në atë kapitalist.marrëdhëniet e punës janë vullnetare të rregulluara me ligj, në të cilat punëmarrësi inkorporohet tek punëdhënësi në ndërmarrje apo institucion, lidhet për vendin e caktuar të punës, personalisht kryen punën e caktuar dhe për të merr shpërblim – pagën. Më herët, kontrata e punës (kontrata mbi shërbimin) ishte nocioni bazë dhe instrument themelor i rregullimit të raporteve në mes punëmarrësit dhe punëdhënësit. Pas luftës së dytë botërore, nën ndikimin e ndryshimeve në legjislacion, marrëdhënieve ekonomiko-shoqërore e politike, forcimit të pozicionit të punëtorëve dhe presioneve të tyre, teoria fillojë të bëj ndryshime në mes të kontratës mbi punën dhe marrëdhënies se punës si status faktik. Marrëdhënia e punës bëhet nocion bazë i të drejtës së punës. ekzistojnë teori të ndryshme për marrëdhëniet e punës: teoria gjermane (lojaliteti) dhe teoria franceze (institucionale), e shpeshherë përpunohet edhe teoria kontraktuese.

Teoria kontraktuese – Mbështetet në faktin se marrëdhënia e punës është marrëdhënie juridiko-civile, sipas së cilës raportet në mes të punëmarrësit dhe punëdhënësit në të cilat punëmarrësi e shet fuqinë e tij punuese, kurse punëdhënsi paguan kompensimin për kryerjen e punës, punëmarrësit duhet të rregullohet me kontratë. Për shkak të këtij koncepti një kohë të gjatë e drejta e punës ka qenë pjesë e legjislacionit civil.

Teoria institucionale – franceze – Sipas kësaj teorie, marrëdhënia e punës shpreh bashkimin e atij që punon dhe të gjithë punëtorëve tjerë në një ndërmarrje me drejtorin e asaj ndërmarrjeje, dhe për këtë arsye marrëdhënia e punës është inkorporim apo ikuadrim në ushtrimin e veprimtarisë së caktuar si institucion. Me hyrje në këtë institucion (ndërmarrje, fabrika, etj.) subjekti bëhet punëtor dhe fiton të drejta të caktuara të cilat i kanë punëtorët në pajtim me dispozita dhe kontratë.

Teoria gjermane – e lojalitetit – Kjo teori u shfaq në periudhën e zhvillimit të fashizmit në Gjermani (1936 – 1945), ithtarët e kësaj teorie kishin për qëllim që të arsyetojnë botëkuptimet nacionaliste. Si e tillë e zhvillon tezën mbi shtetin dhe shoqërinë të mbështetur në bashkësinë punuese të ndërmarrjeve në të cilat edhe punëtorët edhe pronarët e mjeteve të prodhimit kanë obligim kryesor që të punojnë për më shumë qëllime të Rajhut të tretë, Gjermanisë Fashiste. Sipas kësaj, teorie punëtorët antarësohen në bashkësinë punuese, paraqesin bashkësinë për të cilën përcaktohen me vetëdije, grupin që ka për obligim të punojë, ndërsa, ndërsa punëdhënësi është udhëheqës i asaj bashkësie dhe ka obligim që të kujdeset për mbrojtjen e tyre. Mirëpo, në Gjermaninë fashiste realiteti ishte krejt ndryshe, përkundrazi, në këtë periudhë dominonte një marrëdhënie moderne robëruese me metoda më të egra të punës së dhunshme, nëpërmes frikës dhe poshtrimit, kurse çdo rezistencë shuhej me gjak.

Elementet e marrëdhënieve të punës

Janë:

1. Vullnetarizmi – marrëdhënia e punës lind në bazë të vullnetit – dëshirës së lirë të subjekteve që e vendosin këtë marrëdhënie në pajtim me parimet e përgjithshme dhe universale. Punëdhënësi në mesin e më shumë punëtorëve lirisht zgjedh atë kandidat i cili me karakteristikat e tij më së miri i përgjigjet;

2. Lidhja personale-funksionale – ka të bëj me obligimin, që nga momenti i hyrjes në punë e deri të ndërprerja e marrëdhënies së punës të punëtorit që personalisht dhe vetëm ai të kryej punët dhe detyrat e caktuara, në kuadër të vendit të tij të punës/funksionit, dmth, ai nuk mundet ti bart obligimet e tij në personin tjetër. Nëse kemi të bëjmë me lidhjen e kontratës mbi veprën, atëherë kjo nënkupton se është fjala për një marrëdhënie tjetër juridike, sepse është në pyetje kryerja e një pune të caktuar dhe pagesa për atë punë, por jo pagesa e punëtorit konkret, por rezultati i cilitdo punëkryes. Të kontrata mbi veprën (shërbimin) është me rëndësi që të kryhet puna apo shërbimi sipas marrëveshjes, dhe pas përfundimit të punëve bëhet pagesa. Në parim nuk është me rëndësi kush është punëkryesi. Këtu kemi të bëjmë me marrëdhënie të pastër juridike-civile, e cila nuk ka karakteristika të marrëdhënies juridike të punës dhe si e tillë i nënshtrohet rregullave të së drejtës civile apo të së drejtës së detyrimeve;

3. Inkorporimi (hyrja në procesin e punës) – tregon se punëtori në punën e organizuar dhe të rregulluar të punëdhënsi ose në ndërmarrje është në vendin e caktuar të punës. Në praktikë, koha e saktë e fillimit të punës apo data konkrete e themelimit të marrëdhënies së punës është e një rëndësie të veçantë, sepse ka ndikim në procedurat e realizimit të të drejtave që rrjedhin nga ajo marrëdhënie (psh, të drejtës në pushim, në pagë, etj.). në teorinë e të drejtës së punës ceken dy karakteristika kryesore të këtij elementi të marrëdhënieve të punës: A) në çdo mjedis të punës ekziston një strukturë e brendshme, përkatësisht mekanizëm i organizimit funksional me të cilin përcaktohen vendet e punës, punët dhe detyrat e punës për ato vende të punës, sepse kjo është parakusht për funksionimin e drejtë dhe efikas të ndërmarrjes si dhe ushtrimit të veprimtarisë së saj të rregullt në pajtim me synimet për të cilat është themeluar; B) kyqja në punë e punëtorit në vendin e caktuar të punës si dhe kryerja e punëve dhe detyrave të punës në vendin e tij të punës, punëtorin e bën kuadër në ndërmarrjen konkrete apo të punëdhënësi konkret dhe si i tillë është i domosdoshëm për kryerjen e drejtë dhe të plotë të punëve të caktuara. Karakteristikë e këtij elementi është profesioni, sepse çdo punëtor ndryshe quhet edhe punëtor profesional, varësisht nga puna që kryen;

4. Paga – element esencial i marrëdhënies së punës është edhe paga. Për kryerjen e punëve dhe detyrave të punës punëtori realizon pagën, dhe me rastin e themelimit të marrëdhënies së punës punëtori duhet të njoftohet për lartësinë e pagës, kohën e pagesës si dhe shtesat tjera nga paga. Paga duhet të jetë një stimulim për punë sa më kualitative, e jo bazë për realizimin e ekstra profiteve nëpërmjet të uljes së pagave.

Marrëdhënia faktike e punës

Në teorinë e të drejtës së punës, marrëdhënia faktike e punës konsiderohet si marrëdhënie e punës apo e punësimit e cila lind apo paraqitet nga ushtrimi faktik i punës së caktuar në ndërmarrje, institucion apo të personat tjerë juridik, në organet shtetërore, si punë e rregullt, shërbim apo funksion në formën dhe mënyrën e rregullt, me kusht që ajo marrëdhënie të mos jetë e paautorizuar dhe e themeluar me pushtet të vet. Marrëdhënia faktike e punës pra ekziston edhe në rastet kur nuk është themeluar marrëdhënia e punës, por kur në mënyrë të heshtur, tolerante ekziston marrëdhënia mbi baza të përmbushjes së punëve dhe detyrave të punës për vendin e caktuar të punës. marrëdhënia faktike e punës nuk themelohet në baza juridike, andaj kohëzgjatja e saj është e padrejtë dhe kundër ligjore. Ajo çka e bën të ngjashme marrëdhënien faktike të punës me marrëdhënien juridike të punës është se një person i kryen punët dhe detyrat e punës në formën dhe mënyrën e paraparë dhe mbi këtë bazë i realizon të drejtat e caktuara, duke filluar nga paga për punën që e kryen. Legjislacioni ynë që i referohet marrëdhënieve të punës nuk e njeh marrëdhënien faktike të punës. Marrëdhënia faktike e punës i ka disa elemente: 1. marrëdhënia faktike e punës nuk ka bazë juridike; 2. nuk ka uzurpim, mashtrim apo lajthim; 3. marrëdhënia faktike e punës i ka të gjitha elementet e marrëdhënies juridike të punës (vullnetarizmin, lidhjen personale funksionale, inkorporimin dhe pagën); dhe 4. punën e kryen vetë punëtori.

Personat jashtë marrëdhënies së punës

Gjatë procesit të punës, apo ushtrimit të shërbimeve dhe funksioneve të ndryshme, paraqiten disa raporte përkatësisht marrëdhënie të cilat e kanë për shkak punën, por që nuk mund të trajtohen si marrëdhënie pune, sepse kryerja e këtyre punëve apo shërbimeve rregullohet me dispozita juridike që nuk janë pjesë e të drejtës së punës, psh, 1. deputetët e Parlamentit të Kosovës, dhe të Kuvendeve Komunale, të komisioneve të ndryshme, etj.; 2. personat që kryejnë punë të rastit, të herëpas hershme dhe momentale në ushtrimin apo funksionimin e shërbimeve publike në mënyrë vullnetare apo obligative, me apo pa kompensim (gjyqtarët, ekspertët, dëshmitarët, interpretët, etj.); 3. personat që ushtrojnë veprimtarinë në mënyrë të pavarur (avokatët, zejtarët, artistët, taksistët, etj. Në këto raste nuk kemi të bëjmë me marrëdhënie të punës sepse në këtë rast për punën e bërë apo kryerjen e shërbimit nuk ka pagë por çmim të kontraktuar apo tarifë. Për këto raste nuk aplikohen dispozitat e të drejtës së punës, përveç dispozitave të sigurimit social, të cilat rregullohen në mënyrë të veçantë.

Kryerja e punëve të cilat sipas Rreg. 2001/2 për Ligjin themelor të punës në Kosovë nuk konsiderohen marrëdhënie pune

Marrëdhënie pune nuk konsiderohen këto punë ose shërbime vijuese: a) puna e herëpas hershme e bazuar në solidaritet familjar e cila nuk kryhet për përfitim dhe për kompensim të drejtpërdrejtë financiar; b) ofrimi i shërbimeve ose prodhimi i të mirave nga pala jo e varur për një palë tjetër në mbështetje të kontratës së lidhur në mes tyre; dhe c) puna me interes të përgjithshëm që nuk kryhet për përfitim ose kompensim të drejtpërdrejtë financiar.

SISTEMI I MARRËDHËNIEVE TË PUNËS NË KOSOVË

Shtetet me sisteme juridike bashkëkohore por edhe shtetet tjera në kushtetutat e tyre i kanë të përcaktuara dispozitat që kanë të bëjnë me parimet që i referohen fushës së punës. Çështja e punës dhe marrëdhënieve të punës rregullohet me Rregulloren për Ligjin Themelor të Punës në Kosovë 2001/27. Kjo rregullore nuk i përmbush kriteret elementare për rregullimin e marrëdhënieve të punës, ka mangësi dhe nuk u ofron përspektivë punëtorëve, përkundrazi i vë në pozitë të nënshtrimit ndaj punëdhënësit. Në këtë rregullore nuk është paraparë mekanizmi i mbrojtjes së të drejtave të punëtorëve në formën dhe mënyrën siç parashihet në legjislacionin e vendeve tjera. Shkaqet që ndikuan në këtë gjendje janë  të ndryshme, si kryesor është faktori subjektiv (mungesa e profesionalizmit).

  • 2 vota. Mesatarja e 2.50 të 5.