Zgjidhja paqësore e mosmarrveshjeve ndërkombëtare

Nga Sonila Rrahmani

HYRJE

Paqja botërore nuk mund të mbrohet pa përpjekje kreative në proporcion me rreziqet që e kërcënojnë atë. Kontributi që një Europë e organizuar dhe aktive mund të sjellë për qytetërimin është i domosdoshëm për ruajtjene marrëdhënieve paqësore...Europa nuk do të krijohet menjëherë ose sipas një plani të vetëm. Ajo do të ndërtohet me anë të arritjeve konkrete të cilat në radhë të parë do të krijojnë një solidaritet de facto...Robert Shuman)

Menduam ta nisnim me kete paragraf te thene nga Shuman pasi qe na duket I drejte dhe pararoje I gjithe aspekteve qe lidhen me paqen ne bote. Vetet ketu trajtohet Europa si Union, por duhet theksuar se Europa eshte nje copez e mardhenieve nderkombetare, dhe rrjedhimisht cdo sukses I saj adabtohet ne familjen e madhe nderkombetare.

Qëllimi i ketij punimi është që të sigurojë një studim të përgjithshëm të praktikës midis Shteteve të zgjidhjes paqësore të mosmarrëveshjeve ndërkombëtare. Studimi reflekton shumëllojshmëri të instrumenteve për zgjidhjen paqësore, duke përfshirë pajtimin mes negociatave dhe komisioneve  te hetimit.

Kujdes i vecante është treguar për rëndësinë e arbitrazhit ndër-shtetëror në lidhje me përdorimin e gjykatave ndërkombëtare, të tilla sic jane Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë. Komentimi analitik qe do te bejme përfshin diskutimin mbi tipologjinë e mosmarrëveshjeve dhe meritat kryesore të arbitrazhit dhe procesin e gjykimit në Gjykatën Ndërkombëtare. Paraprakisht do te njihemi me konfliktin (mosmarrveshjen) dhe me zgjidhjen e tij si dy terma kyce qe do te udheheqin kete punim.


Konflikti (Mosmarrveshja)

 Para se te shqyrtojme menyrat e zgjidhjes se konfliktit ne menyre paqesore ne te Drejten Nderkombetare, duhet te kuptojme se cfar eshte konflikti nderkombetar ne vetvete.

Konflikti mund te perkufizohet si nje ndryshim ne perfundimet e arritura te parapelqyera te nje rrethane perpjekjesh per marrveshje.[1]

Konflikti mes shteteve nuk eshte nje rrethane e pazakonshme, perkundrazi eshte mese e zakonshme dhe sigurisht do ekzistojne gjithnje.

Ne te tilla konflikte te perpjekjeve per marrveshje, shtetet zhvillojne aftesi qe u japin atyre mjete ndikimi per te fituar perfundime me te pershtatshme sesa cmund te kishin fituar pa kete mjet.

Per zgjidhjen e konfliktit gjithnje jemi perpara dy rrugeve. Te zgjidhjes se konfliktit ne menyre paqesore ose ne kundershtim me te paren eshte rruga e dyte, lufta. Praktika ka treguar se zgjidhja e konflikteve me menyren e pare, pra zgjidhjen paqesore te tyre, eshte kurdohere rruga me e thjeshte me ekonomike dhe si rrjedhoje me e drejte. Ndersa “zgjidhja” me lufte per shume autor nuk eshte nje zgjidhje, por thjesht nje arsye per te nisur nje konflikt. Per disa te tjere nje perfundim I keq.

Keshtu, shkrimtari i njohur romak Seneka, rreth 2 mije vjet me pare shkruan per luften: “Nga njerezit e luftes mos kerkoni shkakun, por perfundimin”[2] Sot ky postulat eshte I veshtire per tu pranuar pasi shkencetaret e politikes gjithnje e me shume jane ne kerkim te shkaqeve te luftes.

Megjithate ajo qe do te trajtojme ne eshte e kunderta e luftes dhe ne objektin tone do jene menyrat e zgjidhjes se konfliktit ne menyre paqesore, pa dhune, pa lufte metode kjo e mirepranuar nderkombetarisht dhe ne pamje te pare funksionale.

  • Tipologjia e Mosmarrveshjeve

Kontestimet territoriale dhe kufijtë  jane nje shqetësim i  të dy interesave material qe perfaqesojne shtetet por edhe nje pikpyetje ndaj gjeografisë sociale dhe lidhjeve tradicionale rajonale. Është interesante hartimi i një tipologjie të mosmarrëveshjeve.

Sigurisht, kontestimet territoriale dhe kufijtë kanë karakteristikat relativisht të veçanta. Në radhë të parë, ato jane pjese e shteteve fqinje dhe për këtë arsye mund të gjenerojë probleme të rendit publik. Së dyti, procesi i zgjidhjes paqësore mund të bëhet vetëm një vit ose dy pas një konflikti të armatosur në lidhje me nje çështje shumë të njëjtë e cila edhe mund të rritet në  nje konflikt të armatosur. Nje rast I tille ka qene ceshtja nr. 9  e Kamerunit kunder Nigerisë para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.

Së treti, zona e përfshirë në një mosmarrëveshje kufitare mund të përfshijnë popullsitë rajonale dhe lidhjet historike e të cilave mund të kërcënohen, si një rezultat i drejtpërdrejtë i përcaktimit të kufirit të tokës.


Konventa për Zgjidhjen Paqësore të Mosmarrveshjeve

Kjo Konvente eshte formuar ne vitin 1907 dhe ne te kane marre pjese rreth 50 shtete me nje qellimm te perbashket qer ishte ruajtja e paqes se pergjithshme.  Kjo konvente erdhi si nje plotesim qe iu be Konferences se Pare te Paqes per zgjidhjen paqesore te mosmarrveshjeve.

Arsyeja se pse ishte e nevojshme kjo konvente del qe ne nenin e saj te pare ku palet shprehin synimin e tyre per te shmangur perdorimin e forces ne mardheniet midis shteteve.

Te gjitha aspektet e zgjidhjes paqesore te Mosmarrveshjeve burojne nga kjo konvente dhe ne do ti shqyrtojme me poshte. Konventa eshte rregullatori me I mire I ndermjetesimit , arbitrazhit, apo funksionimit te Komisioneve Hetimore , dhe kjo nxjerr ne pah rendesine e saj.

Shqiperia aderon ne Konventen “Per Zgjidhjen Paqesore te Mosmarrveshjeve Nderkombetare” qe prej vitit 2011, me ligjin Nr. 10 451.

 

Zgjidhja e Konfliktit (mosmarrveshjes)

Zhvillimi dhe zbatimi I strategjive paqesore per zgjidhjen e konflikteve, nepermjet perdorimit te formave te tjera te ndikimit te ndryshme nga dhuna, njihet me termin e pergjithshem zgjidhje konflikti. Kjo metode eshte ne konkurence me metoden e dhunes pothuajse ne te gjitha konfliktet nderkombetare.

Zgjidhja paqësore është një frazë e cila mbulon një shumëllojshmëri të konsiderueshme të proceseve dhe rezultateve. Rastet e mëposhtme janë vetëm disa shembuj:

  1. Zgjidhja,  mund te behet sipas ligjit që rezulton nga vendimi gjyqësor ose arbitrimi;
  2. Zgjidhje që përfshin negociatat midis shteteve dhe kompromisit politik;
  3. Nje lloj standard i zgjidhjes së mosmarrëveshjeve është i bazuar mbi pëlqimin e vërtetë të palëve te perfshire në mosmarrëveshje.

 

  • Negocimi

Mënyra e parë dhe klasike e zgjidhjes se mosmarrveshjeve është negocimi. Kjo përfshin një proces të drejtpërdrejtë dhe bilateral. Negociimi mund të prodhojë një zgjidhje në përputhje me kriteret ligjore ose ne perputhje me kriteret legale dhe politike. Në çdo rast, negocimi është politikisht më fleksibël se gjykimit.

Një shembull i kohëve të fundit e një zgjidhjeje të negociuar  eshte ajo që lidhet me fushatën e bombardimeve të NATO-s kundër Jugosllavisë në vitin 1999. Më 7 maj 1999, aeroplanët e NATO-s bombarduan ambasadën kineze në Beograd, duke vrarë tre shtetasve kinezë dhe plagosjen e rreth 20 të tjerëve. Zyrtarët amerikanë e përshkroi episodin si "një gabim tragjik".

Më 30 korrik të vitit 1999, Shtetet e Bashkuara ranë dakord  qe ti paguanin Kinës shumen e katër million e gjysem dollarë për familjet e të vrarëve ose të plagosurve[3]

Negocimi ka një rol në kontekstin më pak dramatik të delimitimin detar. I referohem këtu Marrëveshjes ndërmjet PRC dhe Republikës Socialiste të Vietnamit, të nënshkruar më 25 dhjetor 2000 mbi delimitimin në Gulf[4]. Paragrafi i parë i Marrëveshjes parashikon si më poshtë:

“Palët kanë përcaktuar vijën e demarkacionit për detet territoriale, zonat ekonomike ekskluzive dhe raftet kontinentale të të dy vendeve në Gjirin Beibu në përputhje me 1982 Konventën e Kombeve të Bashkuara mbi Ligjin e Detit, parimet përgjithësisht të pranuara të së drejtës ndërkombëtare dhe praktikës ndërkombëtare , bazuar në konsideratë të plotë të të gjitha rrethanave përkatëse të Gjirit Beibu dhe mbi parimin barabartë, dhe përmes konsultimeve miqësore.”

  • Ndermjetesimi

Pjesa me e madhe ne zgjidhjen e konflikteve perdorin nje pale te trete, roli I seciles eshte ndermjetesimi, midis dy paleve qe jane ne konflikt. Roli i ndërmjetësuesit konsiston në zgjidhjen e pretendimeve të kundërta dhe në zbutjen e  pakënaqësive që mund të kenë lindur mes shteteve që kanë mosmarrëveshje. 

 Nuk ka asnjë përkufizim standard i ndërmjetësimit por ajo është megjithatë dallohen zakonisht nga pajtimit. Në parim, ndërmjetësimi përfshin sjelljen e drejtpërdrejtë të negociatave mbi bazën e propozimeve të bëra nga ndërmjetësi. Shumica e konflikteve te sotme nderkombetare kane nje ose me shume pale ndermjetesuese qe punojne rregullisht per te zgjidhur konfliktet pa dhune. Nuk ekziston  ndonje rregull I pandryshueshem I cili te percaktoje se cfar lloj palesh te treat duhet te ndermjetesojne kete apo ate lloj konflikti..

 Në rast mosmarrëveshjeje serioze ose konflikti, para se t’i drejtohen gjykatës, shtetet  kontraktuese bien dakord që kanë të drejtë, aq sa e lejojnë rrethanat, t’i drejtohen palëve të treta ose  ndërmjetësimit të një ose më shumë shteteve mike.  

Pavarësisht nga kjo e drejtë, shtetet kontraktuese konsiderojnë të nevojshme dhe të  përshtatshme që një ose më shumë shtete, jo palë në konflikt, duhet, me iniciativën e tyre dhe aq sa  e lejojnë  rrethanat, të ofrojnë ndihmën e tyre apo ndërmjetësimin për shtetet që janë në  mosmarrëveshje.  Shtetet që nuk janë pjesë e konfliktit kanë të drejtë të ofrojnë ndihmën e tyre apo të  ndërmjetësojnë edhe gjatë gjendjes së luftës.   Ushtrimi i kësaj të drejte nuk mund të konsiderohet nga asnjëra prej palëve në  mosmarrëveshje, si një akt armiqësor. 

Ndermjetesuesja me e rendesishme ne skenen boterore sot eshte OKB-ja.

Megjithate per disa konflikte te tjera rajonale kane ndermjetesuar organizata rajonale , si psh Bashkimi Europian ose Organizata e Shteteve Amerikane. Ne keto raste ndermjetesues mund te jete nje shtet i caktuar ose edhe nje individ I vecante.

Raste te kesaj te fundit ka shume, mjafton te kujtojme ish- Presidentin e Kosta Rikes, Oskar Aria, I cili fitoi cmimin Nobel per paqe (1987) per  ndermjetesimin qe beri midis disa presidenteve te Amerikes Qendrore, cka shenoi edhe fundin e luftrave te ashpra ne Rajon.

Nje president tjeter me nje rol te fuqishem ne ndermjetesim ishte edhe Xhimi Karter, I cili doli si ndermjetesues I konflikteve nderkombetare. Ai arriti te beje marrveshje ne Korene e Veriut ne lidhje me perhapjen e armeve berthamore, ne Haiti ne lidhje me tranzicionin demokratik, si dhe ne Bosnje e Sudan per armepushim. Megjithate secila  marrveshje u kritikua. Sepse, marrveshja e Korese se Veriut I dha kohe asaj qe te zhvillonte programin berthamor, marrveshja per Haitin funksionoi vetem per shkak  ten je kercenimi te hapur per perdorim forcash ushtarake, ndersa armpushimi ne Bosnje zgjati vetem nje dimer kur sidoqofte bora parandaloi shume luftime.Ndermjetesimi mund te jete i larmishmem.

Praktika moderne përmban një shembull te rëndësishëm te një ndërmjetësimi efektiv. Kjo ishte Ndërmjetësimi i Papës në vitet 1978-1984 në mes të Kilit dhe Argentines. Dy shtetet pranuan zyrtarisht ndërmjetësimin e Selisë së Shenjtë në Marrëveshjen e nënshkruar më 8 janar 1978. Ndërmjetësimi zgjati pesë vjet dhe rezultoi në një perfundim si  Traktati i Paqes dhe Miqësisë, nënshkruar më 29 nëntor të 1984.

Shembuj të tjerë modernë të ndërmjetësimit ekzistojnë. Ato përfshijnë ndërmjetësimin e Bashkimit Sovjetik në mes të Indisë dhe Pakistanit mbi Ranin e Kutcin në 1961-‘67 dhe ndërmjetësimin e Algjerisë mes Iranit dhe Shteteve të Bashkuara në lidhje me krizën e pengjeve në 1980-1981.

  • Pajtimi

Lloji tjetër i palës së tretë është zgjidhje mes pajtimit, e cila është e ngjashme në qëllimin për ndërmjetësim. Ndryshimi eshte se pajtimi besohet të jetë më i strukturuar sesa ndërmjetësimi.

Ka pasur vetëm një numër i vogël i procedurave të pajtimit në kohët e fundit, dhe procedura tenton të shfaqet si më pak tërheqës se arbitrazhit. Në vitin 1995, Komiteti i Posaçëm në Kartën e Kombeve të Bashkuara ka propozuar një version i rishikuar i Rregullave model për pajtimin e mosmarrëveshjeve midis shteteve, dhe kjo u miratua nga Komiteti Gjashtë.

  • Komisionet e hetimit

Një institucion i cili ka dëshmuar  dobishmerine e tij në disa raste është Komisioni Hetimor. Ky institucion ka origjinën në Konventat e Hagës të 1899 dhe 1907. Qëllimi i tij specifik është të shpjegoj faktet pas një mosmarrëveshje në mënyrë që të lehtësojë një zgjidhje. Ai nuk ka të bëjë me zbatimin e rregullave ligjore.

Qëllimi i Komisionit te Hetimit është i përkohshem dhe politik. Ky Komision synon te arrije idenë se zgjidhja nepermjet një hetimi ofron një ngurtesim te perkohshem te rrezikut kundër-masave apo dëmtimin e paqes.

Shembuj të kohëve të fundit per komisionet e hetimit ka qene shqetesimi me incidentin e Red Crusader mes Danimarkës dhe Mbretërisë së Bashkuar (1962),  si  dhe rasti  Letelier Moffitt mes Kilit dhe Shteteve të Bashkuara (1992) .

  • Arbitrazhi

Arbitrazhi ndërkombëtar ka si objekt zgjidhjen e mosmarrëveshjeve ndërmjet shteteve nga gjyqtarët të cilët i zgjedhin vetë mbi bazën e respektimit të ligjit. T’i drejtohesh arbitrazhit nënkupton një angazhim për të pranuar në mirëbesim vendimin e tij. 

Në çështje të natyrës ligjore dhe veçanërisht në interpretimin ose zbatimin e konventave ndërkombëtare, arbitrazhi njihet nga shtetet kontraktuese si më efektivi dhe në të njëjtën kohë, mjeti më i drejtë në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve që diplomacia ka dështuar t’i zgjidhë. 

Rrjedhimisht, do të ishte e përshtatshme që në konflikte, shtetet duhet, nëse është rasti, t’i drejtohen arbitrazhit, për aq sa rrethanat e lejojnë

Koncepti i përgjithshëm i arbitrazhit është i lashtë, por në praktikën moderne shprehet në Traktatin e Jay-it 1794,  hartuar ndërmjet Shteteve të Bashkuara dhe Britanisë. Institucioni fitoi një profil politik në praktikën anglo-amerikane te shekullit të XIX. Rasti ishte  mbi Pretendimet e Alabamas qe prej 1872, me të cilën Mbretëria e Bashkuar u urdhërua të paguajë kompensim për Shtetet e Bashkuara ½ milion dollarë për aktet e ndërhyrjes në anën e forcave aleate në Luftën Civile. Tribunali përbëhej nga një numër tek të anëtarëve dhe vendimi merrej me shumicë votash. Tribunali miratoi një procedurë gjyqësore dhe caktoi një shume te arsyeshme.

a)      Gjykata e Përhershme të Arbitrazhit

Nje instuticin I rendesishem per aplikimin e arbitrazhit eshte edhe Gjykata e Përhershme e Arbitrazhit krijuar ne 1889.. Gjykata e Përhershme është kompetente për të gjitha rastet e arbitrazhit, me përjashtim të rasteve kur palët bien dakord t’i drejtohen një gjykate të posaçme.  Gjykata e Përhershme e ka selinë në Hagë. 

Një zyrë ndërkombëtare shërben si zyrë regjistri për Gjykatën. Ajo është kanali për komunikimet në lidhje me seancat e Gjykatës; ka përgjegjësi për arkivat dhe kryen të gjithë punën administrative. 

Institucioni përfshin një panel të arbitrave të emëruar nga shtetet kontraktuese të Konventës së Hagës. Deri në vitet 1931,  raste të arbitrazhit u dëgjuan nën patronazhin e Gjykatës së Përhershme.

PJESA IV  

ARBITRAZHI NDËRKOMBËTAR 

KAPITULLI I  

 

SISTEMI I ARBITRAZHIT 

Arbitrazhi ndërkombëtar ka si objekt zgjidhjen e mosmarrëveshjeve ndërmjet shteteve nga gjyqtarët të cilët i zgjedhin vetë mbi bazën e respektimit të ligjit. 

T’i drejtohesh arbitrazhit nënkupton një angazhim për të pranuar në mirëbesim vendimin e tij. 

Në çështje të natyrës ligjore dhe veçanërisht në interpretimin ose zbatimin e konventave ndërkombëtare, arbitrazhi njihet nga shtetet kontraktuese si më efektivi dhe në të njëjtën kohë, mjeti më i drejtë në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve që diplomacia ka dështuar t’i zgjidhë. 

Rrjedhimisht, do të ishte e përshtatshme që në konflikte, shtetet duhet, nëse është rasti, t’i drejtohen arbitrazhit, për aq sa rrethanat e lejojnë.  

Neni 39 

Konventa mbi arbitrazhin është nënshkruar për çështjet ekzistuese ose për ato që mund të 

ndodhin në të ardhmen.  

Ajo mund të përfshijë çdo mosmarrëveshje ose vetëm mosmarrëveshjet e një kategorie të 

caktuar.  

Neni 40 

Pavarësisht traktateve të përgjithshme ose të fshehta, që përcaktojnë shprehimisht adresimin 

e arbitrazhit si detyrues për shtetet kontraktuese, shtetet e përmendura i rezervojnë vetes së tyre të drejtën e lidhjes së marrëveshjeve të reja, të përgjithshme ose të veçanta, me qëllim zgjerimin e 

arbitrazhit të detyrueshme për të gjitha rastet të cilat ata mund t’i konsiderojnë të mundshme për t’u parashtruar. 

KAPITULLI II  

GJYKATA E PËRHERSHME E ARBITRAZHIT 

Neni 41 

Me qëllim që të lehtësohet e drejta për  t’iu drejtuar menjëherë arbitrazhit për 

mosmarrëveshjet ndërkombëtare, të cilat nuk janë arritur të zgjidhen me diplomaci, shtetet kontraktuese marrin përsipër të shfrytëzojnë Gjykatën e Përhershme të Arbitrazhit, e themeluar nga Konferenca e Parë e Paqes, së cilës mund t’i drejtohesh në çdo kohë, dhe që vepron në përputhje me rregullat e procedurës të përcaktuara në këtë Konventë, përveç rasteve kur përcaktohet ndryshe nga palët.  

Shtetet kontraktuese angazhohen t’i transmetojnë zyrës, sa më shpejt të jetë e mundur, një kopje të vërtetuar të çdo marrëveshjeje për arbitrimin të lidhur mes tyre dhe të çdo vendimi gjyqësor të nxjerrë nga një gjykatë e posaçme, që lidhet me to. Shtetet gjithashtu angazhohen t’i transmetojnë zyrës ligjet, rregulloret dhe dokumentet që tregojnë përfundimisht ekzekutimin e vendimeve të dhëna nga Gjykata.  

Neni 44 

Çdo shtet kontraktues zgjedh jo më shumë se katër persona, me njohuri të shquara në çështjet e të drejtës ndërkombëtare, me reputacion të lartë moral dhe të predispozuar për të pranuar detyrat e gjyqtarit të arbitrazhit.  

Personat e zgjedhur në këtë mënyrë regjistrohen si anëtarë të Gjykatës në një listë, e cila i njoftohet nga zyra të gjitha shteteve kontraktuese. 

Zyra u njofton shteteve kontraktuese çdo ndryshim në listën e gjyqtarëve të arbitrazhit.  

Dy ose më shumë shtete mund të bien dakord për zgjedhjen e përbashkët të një ose më shumë anëtarëve.  4223 

I njëjti person mund të zgjidhet nga shtete të ndryshme. Anëtarët e Gjykatës caktohen për një periudhë gjashtëvjeçare. Këto emërime janë të rinovueshme. 

Nëse një anëtar i Gjykatës vdes ose jep dorëheqjen, për plotësimin e vendit të lirë ndiqet e njëjta procedurë që ishte ndjekur për emërimin e tij. Në këtë rast emërimi bëhet për një periudhë të re prej gjashtë vjetësh. 

Neni 45 

Kur shtetet kontraktuese dëshirojnë t’i drejtohen Gjykatës së Përhershme për zgjidhjen e një mosmarrëveshjeje që ka lindur mes tyre, gjyqtarët e arbitrazhit të thirrur për të formuar gjykatën me 

juridiksion për të vendosur për këtë mosmarrëveshje duhet të zgjidhen nga lista e përgjithshme e anëtarëve të Gjykatës. 

Nëse nuk arrihet marrëveshja e drejtpërdrejtë e palëve në lidhje me përbërjen e Gjykatës së Arbitrazhit, atëherë do të ndiqet rruga e mëposhtme: 

Secila palë cakton dy gjyqtarë arbitrazhi, prej të cilëve njëri mund të jetë shtetas i saj ose i zgjedhur nga radhët e personave të zgjedhur prej saj si anëtarë të Gjykatës së Përhershme. Këta gjyqtarë arbitrazhi së bashku zgjedhin një gjyqtar kryesues. 

Nëse votat ndahen në mënyrë të barabartë, zgjedhja e gjyqtarit kryesues i caktohet një pale të tretë, e zgjedhur nga palët me marrëveshje të përbashkët. 

Nëse nuk arrihet një marrëveshje mbi këtë çështje, secila palë zgjedh njështet të ndryshëm, dhe zgjedhja e gjyqtarit kryesues bëhet në marrëveshje me shtetet e zgjedhura në këtë mënyrë. 

Nëse, brenda dy muajve, këto dy shtete nuk arrijnë një marrëveshje, secila prej tyre paraqet dy kandidatë të marrë nga lista e anëtarëve të Gjykatës së Përhershme, me përjashtim të anëtarëve të 

zgjedhur nga palët dhe të mos jetë shtetas i tyre. Shorti përcakton se cilët prej kandidatëve të paraqitur në këtë mënyrë do të jetë gjyqtar kryesues.   

Neni 46 

Kur gjykata ka këtë përbërje, palët njoftojnë zyrën për vendosmërinë e tyre për t’iu drejtuar gjykatës, tekstin e “kompromisit” të tyre dhe emrat e gjyqtarëve. 

Zyra njofton pa vonesë çdo gjyqtar për “kompromisin” dhe emrat e anëtarëve të tjerë të Gjykatës.  

Gjykata takohet në datën e caktuar nga palët. Zyra bën rregullimet e nevojshme për takimin. 

Anëtarët e Gjykatës, në ushtrimin e funksioneve të tyre dhe jashtë vendit të tyre, gëzojnë privilegje dhe imunitete diplomatike. 

Neni 47 

Zyra autorizohet të vendosë zyrat dhe personelin e saj në dispozicion të palëve kontraktuese për përdorim të ndonjë bordi të veçantë arbitrazhi.  

Juridiksioni i Gjykatës së Përhershme, në kuadër të kushteve të përcaktuara në rregullore, mund të shtrihet për mosmarrëveshjet mes shteteve jokontraktuese ose mes shteteve kontraktuese dhe jokontraktuese, nëse palët kanë rënë dakord për t’iu drejtuar kësaj Gjykate.  

Neni 48 

Shtetet kontraktuese e konsiderojnë si detyrë të tyre, në rast se një konflikt i rëndë rrezikon të shpërthejë mes dy ose më shumë prej tyre, për të kujtuar këto të fundit se Gjykata e Përhershme 

është e hapur për ta. 

Rrjedhimisht, ata deklarojnë se rikujtesa e palëve në mosmarrëveshje për dispozitat e kësaj Konvente, dhe këshilla që u jepet atyre për t’iu drejtuar Gjykatës së Përhershme, në interesin më të lartë të paqes, mund të konsiderohen vetëm si veprime miqësore. 4224 

Në rast konflikti mes dy shteteve, njëri prej tyre mund t’i drejtohet gjithmonë Zyrës Ndërkombëtare me një shkresë që përmban një deklaratë se është i gatshëm të paraqesë konfliktin 

para Gjykatës.  Zyra duhet të informojë menjëherë palën tjetër për deklaratën.  

Neni 49 

Këshilli i Përhershëm Administrativ, i përbërë  nga përfaqësues diplomatikë të shteteve kontraktuese të akredituara në Hagë dhe Ministri i Punëve të Jashtme të Holandës, i cili do të veprojë si kryetar, ngarkohet me drejtimin dhe kontrollin e Zyrës Ndërkombëtare. 

Këshilli përcakton rregullat e procedurës dhe të gjitha rregulloret e tjera të nevojshme. Ai vendos mbi të gjitha çështjet e administrimit, të cilat mund të lindin në lidhje me funksionimin e Gjykatës. 

Ai ka kontroll të plotë mbi emërimin, pezullimin ose shkarkimin e zyrtarëve dhe të punësuarve të zyrës. 

Ai përcakton pagesat dhe rrogat, dhe kontrollon shpenzimet e përgjithshme. 

Në takimet e kryera sipas rregullit, prania e nëntë anëtarëve është e mjaftueshme për t’i bërë të vlefshme diskutimet e Këshillit. Vendimet merren me shumicë votash. Këshilli i njofton pa vonesë palëve kontraktuese rregulloret e miratuara prej tij. Ai u jep atyre një raport vjetor për punët e Gjykatës, funksionimin e administratës dhe për shpenzimet. Po 

ashtu, raporti përmban një përmbledhje të asaj që është e rëndësishme në dokumentet që i njoftohen Zyrës nga palët, në bazë të nenit 43, paragrafët 3 dhe 4. 

Neni 50 

Shpenzimet e Zyrës do të përballohen nga palët kontraktuese në masën e caktuar për Zyrën Ndërkombëtare të Bashkimit Postar Universal. 

Shpenzimet që do t’u ngarkohen shteteve aderuese, do të llogariten që prej datës që hyn në fuqi aderimi i tyre.

KAPITULLI III 

 PROCEDURA E ARBITRAZHIT 

Neni 51 

Me synimin për të nxitur zhvillimin e arbritazhit, palët kontraktuese kanë rënë dakord për rregullat e mëposhtme, të cilat janë të zbatueshme për procedurën e arbitrazhit, përveç rasteve kur palët kanë rënë dakord për rregulla të tjera. 

Neni 52 

Palët, të cilat i drejtohen arbitazhit nënshkruajnë një “kompromis”, në të cilin përcaktohen qartë objekti i mosmarrëveshjes, koha e lejuar për caktimin e gjyqtarëve të arbitrazhit, formulimi, procedura dhe koha në të cilën duhet të bëhet njoftimi i përmendur në nenin 63, dhe vlera e shumës 

që çdo palë duhet të depozitojë paraprakisht për të mbuluar  shpenzimet. 

“Kompromisi”, gjithashtu, përcakton, nëse ka arsye, mënyrën e emërimit të gjyqtarëve të arbitrazhit, çdo kompetencë të posaçme e cila përfundimisht mund t’i takojë gjykatës, vendin ku do 

zhvillohet seanca, gjuhën që do të përdoret dhe gjuhët, përdorimi i të cilave do të autorizohet para saj, dhe, në përgjithësi, të gjitha kushtet për të cilat palët kanë rënë dakord.  4225 

Neni 53 

Gjykata e Përhershme është kompetente për zgjidhjen e “kompromisit”, nëse palët kanë rënë dakord t’i drejtohen asaj për këtë qëllim. 

Njëkohësisht Gjykata është kompetente edhe nëse kërkesa është bërë vetëm nga njëra palë, kur të gjitha përpjekjet për të arritur një mirëkuptim nëpërmjet kanaleve diplomatike kanë dështuar, si në rastet kur: 

1. Një mosmarrëveshje që përfshihet në një traktat të përgjithshëm arbitrazhi, i përfunduar apo i rinovuar, pasi kjo Konventë ka hyrë në fuqi, dhe që parashikon një “kompromis” për të gjitha mosmarrëveshjet, që nuk përjashton zgjidhjen e “kompromisit” nga Gjykata, as në mënyrë të hapur 

apo të nënkuptuar. Megjithatë, nuk mund të drejtohet çështja në gjykatë nëse pala tjetër deklaron se sipas mendimit të saj konflikti nuk bën pjesë në kategorinë e konflikteve të cilat mund t’i paraqiten arbitrazhit të detyrueshëm, përveç rasteve kur traktati mbi arbitrazhin i jep Gjykatës së Arbitrazhit 

kompetencë për të vendosur mbi këtë çështje paraprake. 

2. Një mosmarrëveshje që lind nga detyrimet kontraktore të pretenduara nga njëri shtet për shtetin tjetër për shkak të shtetasve të tij, dhe që për zgjidhjen e të cilave është pranuar arbitrazhi. Kjo marrëveshje nuk zbatohet, nëse parashikohet kushti që “kompromisi” duhet të zgjidhet në 

ndonjë mënyrë tjetër. 

Neni 54 

Në rastet e parashikuara në nenin e mësipërm, “kompromisi” do të zgjidhet me një komision të përbërë nga pesë anëtarë të zgjedhur në mënyrën e përcaktuar në nenin 45, paragrafët 3 deri 6. Anëtari i pestë është kryetari i Komisionit ex officio.

Neni 55 

Funksionet e gjyqtarit të arbitrazhit mund t’i jepen një gjyqtari të vetëm arbitrazhi ose disa gjyqtarëve arbitrazhi të zgjedhur nga palët sipas dëshirës, ose të zgjedhur nga ana e tyre nga anëtarët e Gjykatës së Përhershme të Arbitrazhit të themeluar nga konventa në fjalë. 

Nëse nuk arrihet përbërja e trupit gjykues me marrëveshje të drejtpërdrejtë ndërmjet palëve, ndiqet mënyra e përcaktuar në nenin 45, paragrafët 3 deri 6. 

Neni 56 

Kur një sovran apo kryetari i një shteti zgjidhet si Gjyqtar Arbitrazhi, procedura e gjykimit vendoset prej tij. 

Neni 57 

Gjyqtari kryesues është kryetari ex officio i Gjykatës. 

Kur gjykata nuk ka një gjyqtar kryesues, ajo emëron kryetarin e vet. 

Neni 58 

Kur “kompromisi” është vendosur nga një komision, siç parashikohet në nenin 54, dhe në mungesë të një marrëveshjeje për të kundërtën, komisioni vetë do të formojë Gjykatën e Arbitrazhit. 

Neni 59 

Nëse një prej Gjyqtarëve të Arbitrazhit vdes, del në pension ose bëhet i paaftë për çfarëdo arsyeje për kryerjen e funksioneve të tij, për plotësimin e vendit të lirë, ndiqet e njëjta procedurë që ishte ndjekur për emërimin e tij. 4226 

Neni 60 

Gjykata mblidhet në Hagë, përveç rastit kur palët kanë zgjedhur një vend tjetër. 

Gjykata mund të mblidhet në territorin e një shteti të tretë vetëm me pëlqimin e këtij të fundit. Pas përcaktimit të vendit të takimit, ai nuk mund të ndryshohet nga gjykata, përveçse  me pëlqimin e palëve. 

Neni 61 

Nëse çështja mbi gjuhën që do të përdoret nuk është zgjidhur nga “kompromisi”,  kjo do të vendoset nga gjykata. 

Neni 62 

Palët kanë të drejtë të caktojnë agjentë të posaçëm për të marrë pjesë në Gjykatë, për të vepruar si ndërmjetës midis tyre dhe Gjykatës. 

Për më tepër, ata autorizohen të emërojnë  vetë avokatë ose mbrojtës për mbrojtjen e të drejtave dhe interesave të tyre, për këtë qëllim  para gjykatës.  

Anëtarët e Gjykatës së Përhershme nuk mund të veprojnë si agjentë, avokatë apo si mbrojtës përveçse në emër të palës që i ka emëruar ata anëtarë të Gjykatës. 

Neni 63 

Si rregull i përgjithshëm, procedura e arbitrazhit përbëhet nga dy faza të dallueshme: faza e deklaratave dhe e diskutimeve verbale. 

Deklaratat konsistojnë në komunikimin e agjentëve përkatës me anëtarët e gjykatës dhe palës kundërshtare për rrethanat, kundërrrethanat dhe, nëse është e nevojshme, për përgjigjet; palët përvetësojnë për këtë qëllim të gjitha shkresat dhe dokumentet e kërkuara në këtë rast. Ky komunikim do të bëhet në mënyrë të drejtpërdrejtë ose nëpërmjet ndërmjetësimit të Zyrës 

Ndërkombëtare, në mënyrën dhe kohën e caktuar nga “kompromisi”. 

Koha e caktuar nga “kompromisi” mund të zgjatet me marrëveshje nga palët ose nga gjykata, kur kjo e fundit e konsideron të nevojshme me qëllim të arritjes së një vendimi të drejtë. Diskutimet konsistojnë në debatin verbal të argumenteve të palëve para Gjykatës.  

Neni 64 

Një kopje e vërtetuar e çdo dokumenti të përgatitur nga njëra palë duhet t’i komunikohet palës tjetër. 

Neni 65 

Gjykata nuk mblidhet për diskutim deri në përfundim të deklaratave, me përjashtim të rasteve kur lindin rrethana të veçanta.  

Neni 66 

Diskutimet janë nën drejtimin e kryetarit. Ato janë të hapura vetëm nëse kështu vendoset nga ana e Gjykatës, me pëlqimin e palëve. 

Ato regjistrohen në procesverbale të mbajtura nga sekretarët e emëruar nga kryetari. Këto 

procesverbale nënshkruhen nga kryetari dhe nga  një prej sekretarëve dhe vetë kanë karakter autentik.  4227 

Neni 67 

Pas mbylljes së deklaratave, Gjykata ka të drejtë të refuzojë diskutimin e të gjitha shkresave apo dokumenteve të reja, të cilat një nga palët mund të dëshirojë të paraqesë pa pëlqimin e palës tjetër. 

Neni 68 

Gjykata është e lirë të marrë në konsideratë shkresa ose dokumente të reja, për të cilat mund të tërhiqet vëmendja nga agjentët apo avokatët e palëve. 

Në këtë rast, Gjykata ka të drejtë të kërkojë paraqitjen e këtyre shkresave ose dokumenteve, por është e detyruar t’i bëjë ato të ditura për palën kundërshtare. 

Neni 69 

Veç kësaj, Gjykata mund të kërkojë nga agjentët e palëve paraqitjen e të gjitha shkresave dhe shpjegimet e nevojshme. Në rast refuzimi, Gjykata mban shënim këtë.  

Neni 70 

Agjentët dhe mbrojtësi i palëve janë të autorizuar për të paraqitur verbalisht në Gjykatë të gjitha argumentet që i konsiderojnë të përshtatshme në mbrojtjen e çështjes së tyre. 

Neni 71 

Ata kanë të drejtë të paraqesin kundërshtime dhe argumente. Vendimet e Gjykatës në këto çështje janë të formës së prerë dhe nuk mund të jenë objekt i ndonjë diskutimi të mëvonshëm. 

Neni 72 

Anëtarët e Gjykatës kanë të drejtë t’i drejtojnë pyetje agjentëve dhe mbrojtësve të palëve, dhe t’u kërkojnë atyre shpjegime mbi çështje të dyshimta. As pyetjet, as vërejtjet e bëra nga anëtarët e Gjykatës gjatë diskutimeve, nuk mund të konsiderohen si shprehje e mendimit nga Gjykata në përgjithësi ose nga anëtarët e saj në veçanti. 

Neni 73 

Gjykata është e autorizuar të deklarojë kompetencën e saj në interpretimin e “kompromisit”, si dhe të traktateve të tjera, të cilat mund të kërkohen, dhe në zbatimin e parimeve të së drejtës. 

Neni 74 

Gjykata ka të drejtë të nxjerrë rregullat e procedurës për administrimin e çështjes, për të vendosur mënyrën, formën dhe kohën në të cilën çdo palë duhet të përfundojë argumentet e saj dhe për rregullimin e të gjitha formaliteteve të nevojshme për trajtimin e provave. 

Neni 75 

Palët marrin përsipër t’i japin Gjykatës, sa më shumë të jetë e mundur, të gjithë informacionin e kërkuar për vendimin mbi çështjen. 4228 

Neni 76 

Për të gjitha njoftimet që Gjykata duhet t’i dërgojë në territorin e një pale të tretë kontraktuese, Gjykata do t’i kërkojë drejtpërdrejt qeverisë së atij shteti. I njëjti rregull vlen edhe në rastin e hapave që ndërmerren për të siguruar prova në vend. Kërkesat për këtë qëllim duhet të ekzekutohen për aq sa e lejon ligji i brendshëm i shtetit të cilit i është bërë kërkesa. Ato nuk mund të refuzohen, me përjashtim të rasteve kur shteti në fjalë i konsideron të qëllimshme për të dëmtuar sovranitetin ose sigurinë e tij.  Gjykata ka gjithmonë të njëjtat të drejta për të vepruar nëpërmjet shtetit, në territorin e të cilit ajo ndodhet.  

Neni 77 

Kur agjentët dhe mbrojtësit e palëve kanë paraqitur të gjitha shpjegimet dhe provat në mbrojtje të çështjes së tyre, kryetari shpall mbylljen e  diskutimeve.  

Neni 78 

Gjykata shqyrton vendimet e saj në fshehtësi dhe seancat mbeten të fshehta.  Të gjitha çështjet vendosen nga një shumicë e anëtarëve të gjykatës.  

Neni 79 

Vendimi duhet të përmbajë arsyet mbi të cilat është bazuar. Ai përmban emrat e gjyqtarëve të arbitrazhit; nënshkruhet nga kryetari dhe kryesekretari ose nga sekretari që kryen detyrën e kryesekretarit.  

Neni 80 

Vendimi lexohet në seancë publike, ku agjentët dhe mbrojtësit e palëve janë të pranishëm 

ose janë thirrur sipas rregullit për të marrë pjesë. 

Neni 81 

Vendimi, i shpallur dhe i njoftuar për agjentët e palëve, zgjidh mosmarrëveshjen përfundimisht dhe pa të drejtë apelimi.  

Neni 82 

Çdo mosmarrëveshje që lind mes palëve në lidhje me interpretimin dhe zbatimin e vendimit, në mungesë të një marrëveshjeje për të kundërtën, do t’i parashtrohet Gjykatës, e cila e ka shpallur atë.  

Neni 83 

Palët mund të rezervojnë në “kompromis” të drejtën për të kërkuar rishikimin e vendimit.  Në këtë rast dhe nëse nuk ka një marrëveshje për të kundërtën, kërkesa duhet të dërgohet në Gjykatën e cila e ka shpallur vendimin. Ajo mund të bëhet vetëm në bazë të zbulimit të ndonjë fakti të ri i cili ka ndikim thelbësor mbi vendimin dhe që ka qenë i panjohur nga gjykata dhe pala, e cila ka kërkuar rishikimin pas mbylljes së diskutimit. 

Procedurat për rishikim mund të fillojnë me një vendim të Gjykatës, i cili shprehimisht paraqet ekzistencën e faktit të ri, duke e dalluar atë sipas natyrës së përshkruar në paragrafin e mësipërm, dhe duke shpallur pranimin e kërkesës mbi këtë bazë.  “Kompromisi” cakton periudhën brenda së cilës duhet të bëhet kërkesa për rishikim. 4229 

Neni 84 

Vendimi nuk është detyrues, përveçse për palët në mosmarrëveshje. 

Kur vendimi lidhet me interpretimin e një Konvente, në të cilën shtetet e  tjera të ndryshme nga ato në konflikt janë palë, ato do të njoftojnë të gjitha shtetet nënshkruese në kohën e duhur. Secili nga këto shtete ka të drejtë të ndërhyjë në këtë çështje. Nëse një osemë shumë prej tyre 

përfitojnë nga kjo e drejtë, interpretimi i vendimit është njëlloj detyrues dhe për to.  

Neni 85 

Secila palë paguan shpenzimet e saj dhe një pjesë të barabartë të shpenzimeve të Gjykatës. 

KAPITULLI IV 

 ARBITRAZHI ME PROCEDURË TË SHKURTUAR  

Neni 86 

Me qëllim lehtësimin e punës së sistemit të arbitrazhit në konfliktet që pranojnë procedurën e shkurtuar, palët kontraktuese miratojnë rregullat e mëposhtme, të cilat duhet të zbatohen në mungesë të marrëveshjeve të tjera dhe do t’u nënshtrohen rezervave të dispozitave të kapitullit III aq kohë sa mund të zbatohen.  

Neni 87 

Secila nga palët në mosmarrëveshje emëron një gjyqtar arbitrazhi. Të dy gjyqtarët e zgjedhur në këtë mënyrë zgjedhin një gjyqtar kryesues arbitrazhi. Nëse ata nuk bien dakord mbi këtë pikë, secili prej tyre propozon dy kandidatë të marrë nga lista e përgjithshme e anëtarëve të Gjykatës së Përhershme, përveç anëtarëve të emëruar nga secila prej palëve dhe  të shtetasve të tyre;përcaktohet me short se cili nga kandidatët e propozuar në këtë mënyrë do të jetë gjyqtar. Gjyqtari i zgjedhur kryeson Gjykatën, e cila jep vendime me shumicë votash.  

Neni 88 

Në mungesë të ndonjë marrëveshjeje të mëparshme, Gjykata, me t’u krijuar, përcakton  kohën brenda së cilës të dy palët duhet të paraqesin çështjet e tyre respektive. 

Neni 89 

Secila palë përfaqësohet para Gjykatës nga një agjent, i cili shërben si ndërmjetës ndërmjet Gjykatës dhe Qeverisë që e ka caktuar atë. 

Neni 90 

Shqyrtimi bëhet vetëm me shkrim. Megjithatë, secila palë ka të drejtë të kërkojë thirrjen e dëshmitarëve dhe ekspertëve. Gjykata, nga ana e saj, ka të drejtë të kërkojë shpjegime verbale nga agjentët e të dyja palëve, si dhe nga ekspertët dhe dëshmitarët, paraqitja e të cilëve në Gjykatë mund të konsiderohet e dobishme.

REFERENCA

  •  Arben Puto- E Drejta Nderkombetare Publike; Shtepia Botuese Dudaj; Tirane, 2010
  • Joshua S. Goldstein- Marredheniet Nderkombetare; Shtepia Botuese Dituria; Perkthyes Arian e Teuta Starova, 2003
  • Konventa “Per Zgjidhjen Paqesore te Mosmarrveshjeve Nderkombetare”; Hage,1907
  •       Revista Europa; Volumi II Nr. 4;Instituti I Studimeve Nderkombetare (AIIS); 3 Maj 2006
  • Hercules Furens Seneca- Seneca Tragedies; Vol 1; Perkth. Nga F.J.Miller; London, 1917
  • Murphy (ed.)-United States Practice in International Law, 1999–2001 (2002), 
  • Colson and Smith (eds)- International Maritime Boundaries (Vol. V, 2005)
  • Oxford Journals, Law & Social Sciences; Chinese Journal of International Law; Volume 8, Issue 2; Artikulli nga Ian Brownlie The Peaceful Settlement of International Disputes” Fq. 267-283.

 


[1] Joshua S. Goldstein- Marredheniet Nderkombetare; Shtepia Botuese Dituria, 2003 (fq.195)
[2] Hercules Furens Seneca- Seneca Tragedies; Vol 1; Perkth. Nga F.J.Miller; London, 1917
[3] Murphy (ed.), United States Practice in International Law, 1999–2001 (2002),  Fq 99-102
[4] Colson and Smith (eds), International Maritime Boundaries (Vol. V, 2005), 3745.

  • 2 vota. Mesatarja e 1.50 të 5.

Komentet

  • Rexhina
    • 1. Rexhina Më 29/04/2015
    Mirmbrema .
    Me falni per shqetesimin , jam studente e Fakultetit Ekonomik ,Dega: Ekomia dhe e drejta/ Elbasan.
    Deshiroja tju pyesja nese dispononi ndonje vendim Arbitrazhi , pasi eshte shum e veshtir te gjendet ne internet .
    Vendimi me duhet per arsye studimore nese mundeni dhe nese dispononi do tju lutesha te me sillnit nje vendim,.
    Sic ju thash dhe me lart vetem per arsye studimore.
    Gjith te mirat .

Shto një koment

You're using an AdBlock like software. Disable it to allow submit.