Arsimimi faktor me rëndësi në formimin dhe aftësimin e personalitetit ndaj kriminalitetit

Shkruan: Dr.sc.Kadri BICAJ, prof

Faktori i mjedisit arsimor me shkallë të lartë të arsimit ka rëndësi themelore në parandalimin dhe luftimin e kriminalitetit.

Abstrakt

Mjedisi arsimor e mëson personalitetin si të sillet në familje e në shoqëri. Arsimimi si dukuri shoqërore dhe faktor i përgatitjes shkollore ndihmon përparimin e arritjeve kulturore të gjeneratat në fazën e arsimimit dhe inteligjenca si shtresë shoqërore që përbëhet nga personalitete të ndryshme me aftësi mendore për të dalluar të mirën dhe të keqën në atë shkallë që arrin njeriu në zhvillimin mendor. Ata persona që veprojnë mirë gjatë jetës, nuk ka arsye që t’i frikësohen të keqes, nëse luajnë me të keqen – jetën nuk do ta kenë të mbarë, por me kriminalitet në forma të ndryshme.

Hyrje

Prof. Dr. sc. Kadri BICAJJanë të rrallë personat me arsimim të lartë që kryejnë vepra penale kundër jetës dhe trupit, kundër lirive dhe të drejtave të njeriut, kundër nderit dhe autoritetit, integritetit seksual, kundër martesës dhe familjes, shëndetit publik, kundër ekonomisë, sigurisë së përgjithshme të njerëzve dhe pasurisë, mjedisit, kafshëve, bimëve dhe objekteve kulturore, fetare, sigurisë së trafikut publik e tjera, i cili konstatim është vërtetuar dhe hulumtuar nga kërkimet empirike që janë kryer nga teoricienët e ndryshëm të shkencave juridike dhe të punëtorëve gjyqësor – gjykatësve. Kësisoj theksohet se, edhe në Kosovë, numrin më të madh të veprave penale e kryejnë personat me arsimim të ulët dhe analfabetë dhe në anën tjetër janë të rrallë personat me arsimim të lartë që kryejnë vepra penale dhe në përgjithësi të prirë për kriminalitet.

1. Mjedisi arsimor

Sipas literaturës kriminologjike janë shpreh pikëpamjet që moti për çështjën e marrëdhënies ndërmjet arësimit dhe aktivitetit kriminal duke u nisur kryesisht nga përgatitja shkollore dhe shkalla e arsimit si kriter të personi që ka arsim e kulturë e i edukuar.se me anë të arsimimit të njerëzve luftohen shumë të këqija shoqërore.[1] Me rritjën e arsimimit dhe të shkallës së civilizimit e të qytetrimit, kriminaliteti në forma të ndryshme zvoglohet. Kjo ide dominon në literaturën e (E Ferit, Fergusonit, Mannheimit, Gibbsit, Glueckit etj.). Fergusoni shkon aq larg sa mendon se shkalla e ulët e përgatitjes shkollore përbën ”faktorin më të fuqishëm të sjelljes delikuente që e përbën shkalla e ulët e përgatitjes shkollore”.Autorë të tjerë nuk i jepin arsimimit të lartë rëndësi antikriminale, por, përkundrazi mendojnë se arsimimi i lartë mund të jetë faktor i kriminalitetit me veprimtari antiligjore në forma të ndryshme.[2] Poashtu, sipas disa autorëve, mjedisi arsimor e pajis personin me njohuri dhe dije të nevojshme për të zhvilluar format e ndryshme të kriminalitetit në disa forma shumë të rrezikshme, ndërsa rrymat optimiste mendojnë se shkalla e arsimimit dhe përgatitjës shkollore ka rëndësi themelore madje të dorës së parë në luftimin dhe parandalimin e kriminalitetit, pasi arsimimi senzibilizon njeriun se cilat janë veprimet inkriminuese, kush janë shkatarët e sjelljeve devijante dhe të kriminalitetit në përgjithësi në format e saj.[3]

Pavarësisht ato që u thanë më lartë, është një e vertet e pamohueshme, se të dhënat e ndryshme të statistikave gjyqësore të shumë vendeve tregojnë se pjesmarrja e personave të paarsimuar ose me shkallë të ulët të arsimit është e madhe në kryerjën e sjelljeve kriminale në shumë vende të botës. Ky konstatim në veçanti ka të bëjë me kryerjën e disa veprimeve kriminale shumë të rrezikshme si p.sh., veprat penale kundër rendit kushtetues dhe sigurisë, veprat penale kundër njerëzimit dhe vlerave të mbrojtura me të drejtën ndërkombëtare, veprat penale kundër jetës dhe trupit dhe veprat penale kundër lirive dhe të drejtave të njeriut. Këtë konstatim e vertetojnë edhe hulumtimet dhe kërkimet empirike që janë kryer në gjithë botën. Kësisoj theksohet se, edhe në Kosovë, numrin ma të madh e kryejnë personat me arsimim të ulët dhe analfabetë dhe në anën tjetër janë të rrall personat me arsimim të lartë që kryejnë vepra penale dhe në përgjithësi të prirur për kriminalitet.

Nëse u referohemi statistikave zyrtare për personat e dënuar në Shqipëri, vihet re se krimet tradicionale kryhen kryesisht nga njerëz me arsim të ulët ose pa arsimim.[4] Mirëpo, kohët e fundit vihet re një rritje e numrit të personave me arsim të lartë në kriminalitet, kryesisht në atë të organizuar. Kryerja e disa lloje veprash penale kanë nevojë për njerëz që kanë dije në një fushë të caktuar dhe që i përdorin dijet e tyre për të kryer ose për të lehtësuar realizimin e veprimeve kriminale. Fjala është për veprat penale të tilla, si: mashtrimet finaciare, krimet nëpërmjet kompjuterit etj.[5]

Përkundër arsimimit të ulët, arsimimi i lartë manifestohet kryesisht si rezistues ndaj aktivitetit kriminal duke theksuar se arsimimimi në këtë aspekt ka “rëndësi kapitale” në luftë kundër kriminalitetit i cili përgjithësim rendom quhet përgjithësim optimist.[6]

Rrymën tjetër, si levizje në fushën e kriminologjisë, e cila konsiderohet për pesimizëm e përbëjnë autorët që nuk i jepin arsimimit të lartë rëndësi antikriminale, por, përkundrazi, mendojnë se arsimimi i lartë mund të jetë faktor ndikues i kriminalitetit. Rrymat optimiste mendojnë se shkalla e arsimimit dhe përgatitjes shkollore ka rëndësi themelore madje të dorës së parë në luftë kundër kriminalitetit, pasi arsimimi sensibilizon njeriun e arsimuar në luftimin dhe parandalimin e shumë të këqijave në shoqëri. Njeriu i arsimuar është më i aftë për të dalluar të keqën nga e mira dhe me vështirësi mund të bien në ndikim negativ.[7]

Njeriu i arsimuar është i aftë për të dalluar të keqën nga e mira dhe me veshtirësi mund të bien në ndikime negative. Ata janë të pajisur me dijeni dhe informata të shumta dhe e kanë më lehtë të ndermarrin qendrime dhe sjellje pozitive. Për këtë arsye, është theksuar se personat e arsimuar gati gjithherë sillen në pajtim me normat ligjore dhe morale të një shoqërie.[8] Njerëzit me shkallë ma të lartë të arsimimit, të dijës dhe të kulturës janë ma të rezistueshëm ndaj ndikimeve të ndryshme kriminogjene për shumë shkaqe. Ata ndiejnë vetën ma të sigurt në shoqëri. Atyre u afrohen kryesisht mundësi ma të mira që të krijojnë marrëdhënie pune të rregulltë, për arsye se papunësia paraqet një prej faktorëve që manifeston ndikim të madh në sjelljën e njerëzve, përveç tjerash, edhe në sjelljën kriminale e socio-patologjike.

Me papunësin lind keqësimi i shpejtë i pozitës ekonomike të disa shtresave dhe grupeve, e sidomos i atyre individëve që janë shumë kohë pa punës e që kushtëzohen nga mjediset e personave të pa arsimuar. Kjo dukuri godit rëndë dhe, si të thuash, degradon, në radh të parë familjen ose tërë rrethin familjar e personave të papunë, çka shprehet, para se gjithash në mos arsimimin e në veçanti në edukimin e keq të fëmijëve dhe pjestarëve të rinjë në përgjithësi nga mos arsimimi i duhur.[9]

Personat e paarsimuar dhe të pa punë i godet apatia dhe deshprimi për ç’arsye shpesh herë jepen, pas bredhjeve, prostitucionit, alkoholizmit, konsumimit të pijeve narkotike dhe dukurive të ngjashme dhe, si pasojë e kësaj ata konsiderohen si “paraardhës të kriminalitetit të organizuar, ngase për këtë arsye në popull thuhet se – “Papunësia është nëna e të gjitha të këqijave”, gjë që kjo thënie mund të thuhet edhe për personat e pa edukuar e të paarsimuar me lidhje kauzale në mes të personave të paarsimuar dhe kriminalitetit. Kjo  dukuri verehet sidomos të personat e rinj që nuk kan mundur të kryejnë shkollën, të aftësohen profesionalisht nga shkollimi i tyre.

2. Raporti në mes të arsimimit dhe kriminalitetit – çështje relative dhe fleksibile

Nga ajo që u tha më lartë, me rritjen e arsimimit dhe të shkallës së civilizimit e të qytetërimit, kriminaliteti në forma të ndryshme zvogëlohet. Kjo ide dominon në literaturën e (E.Ferri, Fergusonit, Mannheimit, Gibbsit, Glueckit etj.). Fergusoni, shkon aq larg sa mendon se shkalla e ulët e përgatitjes shkollore përbën "faktorin më të fuqishëm të sjelljes delikuente që e përbën shkalla e ulët e përgatitjes shkollore".[10] Autorë të tjerë nuk i japin arsimimit të lartë rëndësi antikriminale, por, përkundrazi, mendojnë, se arsimimi i lartë mund të jetë faktor i kriminalitetit me veprimtari antiligjore në forma të ndryshme.[11]

Sipas disa autorëve, arsimimi e pajis personin me njohuri dhe dije të nevojshme për të zhvilluar format e ndryshme të kriminalitetit e ndër to edhe kriminalitetin e organizuar në fushën e veprave më të rënda penale. Për këtë arsye, këta autorë mendojnë se shkolla, përgjithësisht arsimimi ndikon fuqishëm në sjelljet delikuente. Rrymat optimiste mendojnë se shkalla e arsimimit dhe përgatitjes shkollore ka rëndësi themelore madje të dorës së parë në luftë kundër kriminalitetit, pasi arsimimi sensibilizon njeriun se çka janë p.sh. narkotikët, ç’është narkomania me pasojat e saj dhe kush është shkaktar i këtyre dukurive dhe të kriminalitetit në përgjithësi me format e saj.[12]

Pavarësisht ato që u thanë më lart, është një e vërtetë e pamohueshme, se të dhënat e ndryshme të statistikave gjyqësore të shumë vendeve tregojnë se pjesëmarrja e personave të paarsimuar ose me shkallë të ulët të arsimit është e madhe në kryerjen e sjelljeve kriminale në shumë vende të botës. Ky konstatim në veçanti ka të bëjë me kryerjen e disa veprimeve kriminale shumë të rrezikshme si p.sh. veprat penale kundër jetës dhe shëndetit, kundër pronës, sjelljet dhe krimet e dhunës dhe të kriminalitetit të organizuara dhe profesionale në forma të ndryshme e një ndër to është edhe prodhimi, përzirja, shpërndarja, mbajtja, ofrimi për shitje, shpërndarja në çdo mënyrë, transportimi i çdo lloj droge narkotike ose substance psikotrope.

Këtë konstatim e vërtetojnë edhe hulumtimet dhe kërkimet empirike që janë kryer në vendet prodhuese të mjeteve narkotike apo drogave dehëse. Kësisoj theksohet se, edhe në trevën e Kosovës, numrin më të madh të veprave penale e kryejnë personat me arsimim të ulët dhe analfabetë dhe në anën tjetër janë të rrallë personat me arsimim të lartë që kryejnë vepra penale dhe në përgjithësi të prirur për kriminalitet.[13]

Në botën bashkëkohore, në kryerjen e kriminalitetit të organizuar në forma të ndryshme, po rritet pjesëmarrja e bosave të rrezikshëm në kryerjen e këtij kriminaliteti nga personat me arsimim të lartë, persona të cilët kanë njohuri dhe përgatitje të gjithanshme ekonomike, në rrjetin e telekomunikacionit të personave që njohin mirë teorinë e komunikacionit rrugor dhe të transportit, lundrimin ajror për lëvizjen e mjeteve fluturuese dhe në veçanti përcjellin njohuritë e ndryshme politike dhe sistemet e komplikuara teknike teknologjike. Veçmas ata përcjellin lëvizjet në ekonomi, në banka dhe në institucionet financiare dhe tregtare ku shumë lehtë kyçen në kryerjen e transaksioneve të ndryshme financiare dhe kriminale që kanë lidhje me trafikimin e e qenjeve njerëzore  dhe me lehtësi arrijnë që t'i ikin kapjes nga policia ose thirrjeve për gjykim, për veprime të tilla. Njërëzit me shkallë më të lartë të arsimimit, të dijës dhe kulturës janë ma të rezistueshëm ndaj ndikimeve të ndryshme e sidomos ndaj atyre kriminogjene për shumë shkaqe. Ata ndjejnë veten më të sigurt.

Në bazë të paraqitjes së më siperme del se nuk mund të flitet në mënyrë të përgjithësuar që arsimimi pengon ose nxit kriminalitetin. Ky faktor nuk duhet përgjithësuar dhe abstrakuar se arsimimi pengon ose nxit kriminalitetin, por, ai duhet shikuar si një aspekt që ndikon në format e veçanta të krimit. Për këtë arsye është e kuptueshme që në ambientet me kulturë të arsimit më të ulët, në përthësi shfaqën veprimtari më të shumta antishoqërore. Mund të përfundohet se shkolla luan rol të madh dhe të rëndësishëm në aspektin e formimit pozitiv të personalitetit në parandalimin dhe luftimin e kriminalitetit. Në qoftë se në shkollë është organizuar drejtë procesi i edukimit, në qoftë se ajo edukon njeriun në frymën e respektimit të vlerave pozitive shoqërore, në qoftë së në të zgjon idenë për punë dhe përgjegjësi për sjelljet e veta, në qoftë se të ai zhvillon veti me cilësi të larta pozitive, shprehi dhe prirje për krijimtari, në qoftë se e nxit me sjellje të drejta dhe raportëve në mes njerëzve, këso rastesh për rrethana të përshtatshme ajo paraqet pengesa të fuqishme të depertimit të sjelljeve kriminale dhe antishoqërore në përgjithësi për shoqëri. Duke parë këtë rëndësi të shkollës,  poeti e shkrimtar i jashtëzakonshëm,Viktor Hygo (1802 – 1885), ka thënë në një rast se hapja e një shkolle çon kah mbyllja e një burgu.[14] Nëse mbështetemi në evidencat statistikore të gjykatave lidhur me kriminalitetin të cilat janë më të sakta për përcjelljen e të dhonave mbi kriminalitetin në një vend dhe në praktikën gjyqësore, del se në të vërtet në veprimet e ndryshme kriminale më me shumë prirje janë personat e paarsimuar, që të kryejnë veprime inkriminuese, mirëpo ekziston në të shumtën e rasteve edhe e kundërta e kësaj  që u tha më lart si p.sh., të kriminaliteti profesional dhe i organizuar ndër format më të shpeshta dhe më të rrezikshme të sjlljeve kriminale në botën bashkëkohore dhe shumë i përhapur në të gjitha segmentet e jetës kriminale me shumë persona në kryerjën e aktiviteteve kriminale në shumë vende të botës.

Në shumë studime dhe kërkime emprike, kriminelet profesional, aftësohen për të gjitha veprimet kriminale, ata mësojnë metoda dhe mjete të veçanta duke i përcjellur të arriturat e caktuara në profesion, në teknikë, në shkencë dhe i aplikojnë në raste konkrete. Të kjo dukuri e delikuentëve fajtor verehet një përgatitje e posaçme në pikëpamje profesionale dhe përsosje për kryerjën e disa llojeve të posaçme të veprave penale në kryerjën e krimeve të caktuara. Për këtë arsye, edhe në praktikën e zbulimit, ndjekjës dhe trajtimit të tyre, paraqitën çështje të nderlikuara dhe veshtirësi të mëdha ngase format e kriminalitetit i kryejnë me mjeshtri dhe nivel të lartë të përgatitjës dhe shpeshherë i tejkalojnë edhe mundësitë e disa organeve të policisë dhe organeve të tjera të ndjekjes në vende, kohë dhe hapësirë të caktuara. Shpeshherë, ata, krimet i kryejnë me mjeshtri të madhe profesionale, nuk lënë gjurmë, i evitojnë ato, shpejt e ndërrojnë vendqëndrimin, kanë aftësi të fshihen dhe të ndërrojnë identitetin e tyre.[15] Po ashtu theksohet si karakteristikë e veçantë e kriminelëve me një arsimim të lartë, aftësia e tyre që të luajnë role të ndyshme në veprimet dhe mosveprimet e tyre të ndryshme, të prezentohen si persona e njerëz të profesioneve dhe pozitave të ndryshme qoftë në pushtet, në shkencë, në biznes dhe në lëmi tjera. Te bashkëbiseduasi dhe viktima e tyre, lënë përshtypje të njohjes së thellë dhe të gjithanshme të lëmisë së arsimimit për të cilën diskutohet.[16]

Kriminelet profesional por edhe të “arsimuar” nga disa kriminolog ndahen dhe klasifikohen në të ashtuquajtur kriminel të imtë profesional dhe në kriminel të kalibrit të madh profesional. Të paret thuhet se mirren zakonisht me veprime dhe mosveprime të imta kriminale duke mos përdorur dhunën në mashtrime, ndërsa kriminelet e kategorisë së dytë cilësohen ata persona të cilët kryejnë krime të rënda që janë vrasjet e porositura, atentatet, plaçkitjet e bankave, grabitjet, tregtia e palejuar me lëndë narkotike dhe tregtia me armë, kidnapimet dhe aktivitetet e tjera terroriste.[17]

3. Roli i literaturës në procesin e arsimimit

Është e ditur se literatura, shtypi, filmi dhe të gjitha mjetet e tjera të komunikimeve masovike luajnë rol të rëndësishëm në procesin e arsimimit dhe të formimit të njeriut, qoft në drejtim pozitiv ose negativ. Në format tipike të kriminalitetit kanë ndikim, (si mjete komunikimi masiv) që janë në gjendje që për një  kohë të shkurtër të orientojnë me bindje të ndryshme masën e gjerë të një vendi. Për ndikimin e literaturës joadekuate, shtypit e filmit si shkaktarë të kriminalitetit të organizuar në forma të ndryshme është thënë mjaft shumë në literaturën kriminologjike dhe sociologjike. Shumë autorë qëndrojnë pranë thënieve të tyre duke e mbrojtur mendimin se literaturat joadekuate, shtypi dhe filmi mund të shkaktojnë në disa rrethana disa veti negative të personalitetit të njeriut për disa forma kriminale që kanë lidhje me sjelljet delikuente te të rinjtë dhe mund të shkaktojnë veti negative të personalitetit të njeriut, të cilat mund të jenë të lidhura, në këtë ose në atë mënyrë, me sjelljen patologjike që shumë persona shmangen nga zhvillimi normal dhe i natyrshëm.

Në Kongresin e Kombeve të Bashkuara për parandalimin e kriminalitetit dhe trajtimin e të dënuarve në Londër, më 1960, u pranua qëndrimi se filmat, stripet, lajmet senzacionale për krimet, literatura joadekuate, televizioni dhe emisionet në radio mund të jenë faktorë kriminogjenë, edhe pse ka autorë (Loper - Rey) të cilët janë të matur në këto konkludime. Ekziston bindja e arsyeshme se popullësia e të miturve gjatë arsimimit u nënshtrohet më se shumti ndikimeve të tilla, mbasi që ajo shfrytëzon më shumë mjetet e komunikimit masovik për defrim duke humbur kohë e pakohë duke degjuar dhe shikuar radion dhe televizionin që me deshirë i shikojnë filmat dhe i përcjellin emisionet që trajtojnë skema të ndryshme kriminale të format e kriminalitetit të organizuar.[18]

Në format tipike të kriminalitetit në përgjithësi kanë ndikim edhe literatura jo adekuate, shtypi, filmi dhe televizioni, (si mjete komunikimi masiv) dhe literaturat e tjera kriminologjike që janë në gjendje që për një kohë të shkurtër të orientojnë me bindje të ndryshme masën e gjerë të një vendi. Për ndikimin e literaturës jo adekuate, shtypit e filmit si shkaktar të kriminalitetit të organizuar në forma të ndryshme është thënë mjaftë shumë në literaturën kriminologjike dhe sociologjike. Shumë autor qëndrojnë pranë thënieve të tyre duke e mbrojtur mendimin se literaturat joadekuate, shtypi dhe filmi mund të shkaktojnë në disa rrethana disa veti negative të njeriut për disa forma kriminale që kanë lidhje me sjelljet delikuente të të rinjtë. Mund të thuhet se në literaturë ekziston bindja e arsyeshme se bota e të miturve u nënshtrohet më se shumti ndikimeve të tilla, mbasi që ajo i shfrytëzon më se shumti në kohën e lirë mjetet e komunikimit masiv, për dëfrim për çka shërben radioja, televizioni dhe filmi. Të rinjtë me endje përcjellin dhe shikojnë filmat që trajtojnë skena të ndryshme kriminale, histori e biografi të bosëve kriminelë, pastaj edhe tek ata lindin disa ide të çuditshme me motive negative. Hulumtuesi amerikan i delikuencës së të miturve, Thracheri ka konstatuar se emrat e shumë grupeve kriminale dhe idetë për sjellje vandaliste dhe sjellje të ngjashme destruktive dhe kriminale janë marr nga stripet e ndryshme duke menduar se ato kanë ndikim të madh në shfaqjen e delikuencës se të rinjve dhe për këtë shkak duhet anuluar shumë prej tyre, madje edhe emetimin e disa filmave në televizion e tjera. Raportet shqetësuese mbi mbytjet, kriminalitetin e organizuar në forma të ndryshme, mund të aktivizojnë prirje të fituara për të kryer vepra të ndryshme penale. Sipas L.Brownit, artikujt (shkrimet) e gazetave mund të nxisin në disa veprime negative ata persona të cilët janë të prirë kah sjelljet kriminale, në veçanti ata persona që nuk çojnë jetë normale psikike. Këta faktor ideopolitik kriminogjen, shikuar nga pikëpamjet e ndryshme të personat e ndryshëm, zhvillojnë ndikim nga përmbajtjet e tilla të artikujve të mjeteve të informimit, filmave, radios etj. Megjithatë, s’është e thënë që të kenë gjithmonë si rrjedhim sjelljet delikuente. Kjo varet nga tërësia e veçorive psikike e morale të caktuara dhe vendosmëria për t'ia arrit qëllimit të jetës normale të pranueshme nga faktori shoqëri, pra, nga karakteri i personit që bie në kontakt me literaturën, shtypin apo ndonjë film, p.sh., një film që trajton shfaqjet kriminele mund t’i shërbejë një personi si përvojë për aksione preventive, ndërsa tjetrit si inspirim për veprimet e veta kriminale, çka ngjet më se shumti të ata persona që tregojnë dhe shfaqin karakteristikat e personave të paadaptuar në rrethin shoqëror dhe përherë janë të pasigurt dhe jostabil, të cilët nuk pranojnë dhe respektojnë vlerat shoqërore. Lidhur me këtë, personaliteti është faktor mjaftë i rëndësishëm në këtë proces. Prandaj duke pasur parasysh rrethanat e përmendura, mendojmë se ky ndikim i literaturës jo adekuate, shtypit dhe filmit, nuk mund të ketë karakter të shkaktarit direkt të sjelljeve kriminale.

4. Bota e të miturve të paarsimuar

Mund të thuhet se në literaturë ekziston bindja e arsyeshme se bota e të miturve u nënshtrohet më së shumti ndikimeve të tilla, mbasi që ajo i shfrytëzon më së shumti në kohën e lirë mjetet e komunikimit masiv për dëfrim, për çka shërben radioja, televizioni dhe filmi. Të rinjtë me ëndje i përcjellin dhe i shikojnë filmat që trajtojnë skena të ndryshme kriminale, histori e biografi të bosëve kriminelë, pastaj edhe tek ata lindin disa ide të  çuditshme me motive negative.[19]

Hulumtuesi amerikan i delikuencës së të miturve, Thracheri ka konstatuar se emrat e shumë grupeve kriminale dhe idetë për sjellje vandaliste dhe sjellje të ngjashme destruktive dhe kriminale janë marrë nga stripet e ndryshme duke menduar se ato kanë ndikim të madh në shfaqjen e delikuencës së të rinjve dhe për këtë shkak duhet anuluar shumë prej tyre, madje edhe emetimin e disa filmave në televizion e tjera. Raportet shqetësuese mbi mbytjet, kriminalitetin e organizuar në forma të ndryshme, mund të aktivizojnë prirje të fituara për të kryer vepra të ndryshme penale. Sipas L. Broënit, artikujt  e gazetave mund të nxisin në disa veprime negative ata persona të cilët janë të prirur kah sjelljet kriminale, në veçanti ata persona që nuk çojnë jetë normale psikike.[20]

Këta faktorë ideopolitikë, shikuar nga pikëpamjet e ndryshme te personat e ndryshëm, zhvillojnë ndikim nga përmbajtjet e tilla të artikujve të mjeteve të informimit, filmave radios etj. Megjithatë, s'është e thënë që të kenë gjithmonë si rrjedhim sjelljen delikuente. Kjo varet nga karakteri i personit që bie në kontakt me literaturën, shtypin apo ndonjë film, p.sh., një film që trajton shfaqjet kriminele mund t'i shërbejë një personi si përvojë për aksione preventive, ndërsa tjetrit si inspirim për veprimet e veta kriminale, çka ngjet më së shumti te ata persona që tregojnë dhe shfaqin karakteristikat e personave të paadaptuar në rrethin shoqëror dhe përherë janë të pasigurt dhe jostabilë, të cilët nuk pranojnë dhe respektojnë vlerat shoqërore.

Lidhur me këtë, personaliteti është faktor mjaft i rëndësishëm në këtë proces, prandaj, duke pasur parasysh rrethanat e përmendura, mendojmë se ky ndikim i literaturës joadekuate, shtypit dhe filmit, nuk mund të këtë karakter të shkaktarit direkt të sjelljeve kriminale përherë.[21]

Theksi lidhur me këtë bie në personat të cilët janë të prirur përherë për të kryer vepra penale e të cilët edhe iu janë bërë shprehi në jetë si p.sh. te narkomanët, të cilët edhe tregtojnë me mjete narkotike, por edhe i konsumojnë ato.

5. Janë të rrallë personat me arsimin të lartë që kryejnë vepra penale

Këtë konstatim e vërtetojnë edhe hulumtimet dhe kërkimet empirike që janë kryer në vendet e ndryshme botërore, kësisoj theksohet se edhe në trevën e Kosovës, numrin më të madh të veprave penale e kryejnë personat me arsimim të ulët dhe analfabetë dhe në anën tjetër janë të rrallë personat me arsimim të lartë që kryejnë vepra penale dhe në përgjithësi të prirë për kriminalitet. Në botën bashkëkohore në kryerjen e kriminalitetit të organizuar, po rritet pjesëmarrja e bosëve të rrezikshëm në kryerjen e kriminalitetit nga personat me arsimim të lartë, persona të cilët kanë njohuri dhe përgatitje të gjithanshme ekonomike, në rrjetin e telekomunikacionit të personave që njohin mirë rrjedhat e komunikacionit rrugor, hekurudhor, ajror dhe të transportit në përgjithësi, lundrimin ajror për lëvizjen e mjeteve fluturuese dhe në veçanti përcjellin njohurit e ndryshme politike dhe sistemet e komplikuara teknike teknologjike. Veçmas ata përcjellin lëvizjet në ekonomi, në banka dhe në institucionet financiare dhe tregtare ku shumë lehtë kyçen në kryerjen e transaksioneve të ndryshme financiare dhe kriminale që kanë lidhje me trafikimin e drogave dhe me lehtësi arrijnë që t’i ikin kapjes nga policia ose thirrjeve për gjykim, për veprimet e tilla.[22] Nga thëniet e cekura më lartë del se nuk mund të flitet në mënyrë të përgjithësuar që arsimimi pengon ose nxit kriminalitetin. Ky faktor shoqëror nuk duhet përgjithësuar as abstraktuar se arsimimi pengon ose nxit kriminalitetin, por ai duhet shikuar si një aspekt që ndikon në forma të veçanta të krimit. Nëse mbështetemi në praktikën e gjykatave, del se në të vërtet në veprimet e ndryshme kriminale më të prirë janë personat e paarsimuar, mirëpo ekziston në të shumtën e rasteve edhe e kundërta e kësaj që u tha më lartë. Shkalla e arsimit dhe përgatitjes shkollore ka rëndësi themelore madje të dorës së parë në luftë kundër kriminalitetit, pasi që arsimimi sensibilizon njeriun për të dalluar se çka është e mirë dhe çka është e keqe. Me ngritjen e arsimimit, kriminaliteti në forma të ndryshme pa diskutim zvogëlohet.

Janë të rrallë personat me arsimim të lartë që kryejnë vepra penale kundër jetës dhe trupit, kundër lirive dhe të drejtave të njeriut, kundër nderit dhe autoritetit, integritetit seksual, kundër martesës dhe familjes, shëndetit publik, kundër ekonomisë, sigurisë së përgjithshme të njerëzve dhe pasurisë, mjedisit, kafshëve, bimëve dhe objekteve kulturore, fetare, sigurisë së trafikut publik e tjera, i cili konstatim është vërtetuar dhe hulumtuar nga kërkimet empirike që janë kryer nga teoricienët e ndryshëm të shkencave juridike dhe të punëtorëve gjyqësor – gjykatësve. Kësisoj theksohet se, edhe në Kosovë, numrin më të madh të veprave penale e kryejnë personat me arsimim të ulët dhe analfabetë dhe në anën tjetër janë të rrallë personat me arsimim të lartë që kryejnë vepra penale dhe në përgjithësi të prirë për kriminalitet.

Pas luftës të vitit 1999, tashti në mileniumin e ri, në kryerjen e kriminalitetit të organizuar me forma të ndryshme tipike të kriminalitetit, flet edhe fakti se në kushtet bashkëkohore që po e karakterizon rritja e arsimimit të përgjithshëm dhe të atij privat e shkallës kulturore, nuk e zvogëlon përqindjen e kriminalitetit të disa persona të korruptuar nga arritja e lartë e kulturës materiale dhe të prirë në spekulime, mallverzime dhe makinacionet e ndryshme afariste jashtëligjore që konsiderohen organizator të kriminalitetit kolektiv – kriminel të jakës së bardh e që gjenden kryesisht në radhët e qarqeve të arsimuar më parë në sistemin komunist nga të cilët po ngulfatën reformat e reja demokratike bashkëkohore në Kosovë.[23]

Në botën bashkëkohore, në kryerjen e kriminalitetit të organizuar në fusha të ndryshme, po rritet pjesëmarrja e bosave të rrezikshëm të cilët kanë njohuri dhe përgatitje të gjithanshme ekonomike, në rrjetin e telekomunikacionit të personave që njohin mirë teorinë e komunikacionit rrugor dhe të transportit, të shërbimeve doganore dhe në veçanti përcjellin njohurit e ndryshme politike dhe sistemet e komplikuara teknike teknologjike.

Kriminaliteti i organizuar në forma të ndryshme, me rritjen e arsimimit të mirëfilltë dhe të shkallës së civilizimit demokratik e të qytetërimit, kriminalitetin në forma të ndryshme e zvogëlon.[24]

Pavarësisht, çka do që të thuhet për arsimin dhe kriminalitetin, është një e vërtet e pamohueshme, se të dhënat e ndryshme të statistikave gjyqësore e prokurorive të shumë vendeve tregojnë se pjesëmarrja e personave të paarsimuar ose me shkallë të ulët të arsimit është e madhe në kryerjen e sjelljeve kriminale në shumë vende të botës se sa të ata që janë të arsimuar.

Nga thëniet e cekura më lartë del se shoqëria kosovare çmos duhet të bëjë që sa ma shumë një armatë të tërë të rinj që i ka, të ju mundësoi në forma të ndryshme mësimin, shkollimin e arsimimin e lartë të cilët mësimi i mëson dhe krijon personalitete si të sillen në familje e në shoqëri me ato aftësi mendore për të dalluar të mirën dhe të keqën, kur dihet që arsimimi i mirëfilltë ata i krijon në personalitet të sinqertë, të çiltër, me aftësi të përgjithshme mentale, zgjuarsi, mendjemprehtësi, fuqi mendore me qëndrime realiste ndaj jetës pa simptome neurotike, çiltëri, me sjellje të mira ndaj të tjerëve, të gëzuar me optimizëm e dëshira për shoqërim, me karakter pozitiv të qëndrimi i kujdesshëm ndaj të tjerëve dhe me prirje ndaj të tjerëve të cilët i karakterizon interesimi i dukshëm ndaj gjinisë së kundërt, pjekuria, edukatën, urtësinë, të kuptuarit e të tjerëve, mendjehollë të logjikshëm dhe të sjellshëm.[25] Në të kundërtën, personat e pa arsimuar karakterizohen me vrazhdësi, qëndrimin e ftohtë ndaj të tjerëve, cektësia, papjekuria, gatishmëria për t’u nënshtruar të tjerëve, pasiguri në vetvete, të prirë kah depresioni dhe pesimizmi, largim nga shoqëria, qëndrim të pakujdesshëm ndaj rrethit shoqëror, paedukatë, brutalitet, mosbesim dhe xhelozi dhe të gatshëm që të kyçen në forma të ndryshme të kriminalitetit të organizuar.

Në vend të përfundimit

Nga e gjithë ajo që u shkrua më lartë, me rritjen e arsimimit dhe të shkallës së civilizimit e të qytetërimit, kriminaliteti në forma të ndryshme zvogëlohet. Kjo ide dominon në literaturën e (E.Ferri, Fergusonit, Mannheimit, Gibbsit, Glueckit etj.). Fergusoni, shkon aq larg sa mendon se shkalla e ulët e përgatitjes shkollore përbën "faktorin më të fuqishëm të sjelljes delikuente që e përbën shkalla e ulët e përgatitjes shkollore".Autorë të tjerë nuk i japin arsimimit të lartë rëndësi antikriminale, por, përkundrazi, mendojnë, se arsimimi i lartë mund të jetë faktor i kriminalitetit me veprimtari antiligjore në forma të ndryshme

Janë të rrallë personat me arsimim të lartë që kryejnë vepra penale kundër jetës dhe trupit, kundër lirive dhe të drejtave të njeriut, kundër nderit dhe autoritetit, integritetit seksual, kundër martesës dhe familjes, shëndetit publik, kundër ekonomisë, sigurisë së përgjithshme të njerëzve dhe pasurisë, mjedisit, kafshëve, bimëve dhe objekteve kulturore, fetare, sigurisë së trafikut publik e tjera, i cili konstatim është vërtetuar dhe hulumtuar nga kërkimet empirike që janë kryer nga teoricienët e ndryshëm të shkencave juridike dhe të punëtorëve gjyqësor – gjykatësve. Kësisoj theksohet se, edhe në Kosovë, numrin më të madh të veprave penale e kryejnë personat me arsimim të ulët dhe analfabetë dhe në anën tjetër janë të rrallë personat me arsimim të lartë që kryejnë vepra penale dhe në përgjithësi të prirë për kriminalitet.

Prishtinë, prill, 2016

Prof. Dr. Kadri BICAJ


[1]Dr. Halili,RAGIP, Kriminologjia, fq.260, Prishtinë, 2011,
[2]Po aty, fq.260
[3]Dr. Bicaj, KADRI, “SHKENDIJA” – arsimore pedagogjike shoqërore,  shkurt 2003
[4]. Dr. Hysi, VASILIKA, Kriminologjia, fq.,368, Tiranë, 2010
[5]. Po aty, fq.368.
[6]. Jean, PINATEL:La criminologie, Paris 1979
[7]. Dr. Milutinović, MILLAN, Kriminologjia,1981, fq.400-401,
[8]. Po aty fq.400-401.
[9]. Dr. M. MILAN, vep.e cit. Fq.388
[10] M. Milutinović, vep. e cit. , fq.400-401.
[11] Po aty.
[12] Mejbl, ELIOT: "Krimi në shoqërinë bashkëkohëse", (shih - përkthim), Sarajevë, 1962, fq. 307-308.
[13] Prof. dr. Ismet SALIHU: “Vrasjet në Kosovë”, Prishtinë, 1987, fq.136-137.
[14] M. Milutinović, vep. e cit., fq.402.
[15]  Dr. Halili,RAGIP, vep.e cit.,fq.137
[16]  Dr. Halili,RAGIP, po aty, fq.138
[17] Dr. Halili,RAGIP, (më gjerësishtë) vep.e cit. Fq.139
[18] M. Milutinović, vep. e cit., fq.403-404
[19] R. Koning, "Einige Bemerkungen zur Stellung des Problems des Jugendkriminallitat in der algemeinen      Soziologë", fletorja e veçantë 2. Universitat Koln 1957, fq.1-11.
[20] "Social Patology", New York 1942, fq. 541.
[21] Shih: M. Milutinović, "Politika kriminale", 1984, fq. 217.
[22]  Dr. Halili,RAGIP, (më gjerësishtë) vep.e cit. Fq.138
[23] Dr. BICAJ, Kadri, Me arsimim pa kriminalitet, Gaz. KRITIKA.net – Dorëshkrim, 07.10.2008
[24] Po aty..
[25] Po aty.

Rinia Shqiptare shkollim fakultet analizë shkencore Prof. Dr. Kadri BICAJ arsimi universitet kriminalitet vepra penale të miturit mjedisi arsimor

  • Asnjë vlerësim. Bëhu i pari që e jep atë!

Komentet

  • Cliff
    • 1. Cliff Më 03/01/2017
    I know this website provides quality depending articles and other stuff, is there any other web page which gives such stuff in quality?
  • Del
    • 2. Del Më 17/12/2016
    An authentic member of the 53-course Florida Historic Golf Trail, El Campeón showcases basic design as well as sharp elevation modifications unique to the area.
  • Willy
    • 3. Willy Më 15/12/2016
    Undeniably consider that which you said. Your favourite reason seemed to be on the net the simplest thing to take into accout of. I say to you, I definitely get irked while folks think about issues that they plainly don't understand about. You managed to hit the nail upon the highest and also defined out the entire thing with no need side-effects , people can take a signal. Will likely be again to get more. Thank you
  • Domenic
    Sometimes MRI is completed utilizing a unique coil inserted in the rectum.
  • Hamish
    Online chat program has develop into need of enterprise and human users. Live chat rooms provide different types of chatting packages, software program that people set up of their pc to speak their buddies and family members. These programs work on session base terminology in which you can easily chat to a number of users at same time.
  • Kacey
    • 6. Kacey Më 22/10/2016
    Thanks for the marvelous posting! I genuinely enjoyed reading it, you happen to be a great author.I will make certain to bookmark your blog and definitely will come back from now on. I want to encourage you to ultimately continue your great posts, have a nice evening!
  • Monika
    When aspartame enters the intestines, it will get damaged down into a chemical called phenylalanine and becomes concentrated in the placenta, causing developmental issues within the rising baby.
  • Stacey
    Loyalty and willingness to work challenging are the qualities that Capricorn highly appreciates, both in himself and in people from his environment.
  • Asa
    • 9. Asa Më 16/09/2016
    I pay a visit each day a few websites and information sites to read articles or reviews, however this blog offers quality based articles.
  • Lucy
    • 10. Lucy Më 14/09/2016
    Just desire to say your article is as surprising. The clearness in your put up is simply excellent and i could suppose you are knowledgeable in this subject. Fine with your permission allow me to grab your feed to stay updated with drawing close post. Thanks 1,000,000 and please continue the enjoyable work.
  • Frederick
    There are tons out there that will search for similarities among two datasets but I'm seeking for one that will find and highlight the Variations. Generally, I'm going to have 2 folks enter the exact same data. I want to see the discrepency in between these data simply because I want to search for errors.
  • Lucile
    Each and every single week South's fans chant to 'score a fucking goal'.
  • Beatriz
    Aside from scientific intervention like fertility treatment and proper eating regimen there are particular food that can get you pregnant.
  • Lin
    • 14. Lin Më 02/08/2016
    Thanks in favor of sharing such a pleasant thinking, article is pleasant, thats why i have read it entirely
  • Finn
    • 15. Finn Më 01/08/2016
    I have said it before and I will say it once again Klaus, you are a extremely talented designer and this bench confirms it. Special design and style that appears completely great!
  • Randy
    • 16. Randy Më 30/07/2016
    If you have carotid artery disease, he or she may possibly hear an abnormal heart sound named a bruit, or whooshing sound, as the blood moves via your arteries.
  • Randy
    • 17. Randy Më 30/07/2016
    If you have carotid artery disease, he or she may possibly hear an abnormal heart sound named a bruit, or whooshing sound, as the blood moves via your arteries.
  • Hershel
    In this pilot research, 12 subjects training Transcendental Meditation for 30 years showed a forty-50% decrease brain response to emphasize and pain compared to 12 wholesome controls.
  • Ferdinand
    Understand what you want and determine if their production studio can deliver. A large number of careers are available to students, that include being a:. If you take the time to listen to the dry voice over first, you can audition different tempos by simply clapping your hands to the read and listening for what sounds most natural.
  • Blythe
    They are mainly supported by spend for efficiency advertising, like Adsense, which does not earn them a lot. That indicates the totally free solutions rarely have the funds to invest either in getting data access or in creating more usable interfaces.
  • Williams
    Understand what you want and determine if their production studio can deliver. Digital media production will allow you to format and create the right ad for your campaign, the idea to help you reach your advertising goals. You can train for a position in digital media production by choosing the level of education you would like to gain and the specific career you wish to pursue.
  • Williams
    Understand what you want and determine if their production studio can deliver. Digital media production will allow you to format and create the right ad for your campaign, the idea to help you reach your advertising goals. You can train for a position in digital media production by choosing the level of education you would like to gain and the specific career you wish to pursue.
  • Kandy
    • 23. Kandy Më 23/07/2016
    Costs & Losses: The Kanya Rashi (Virgo Rising) sign natives would stay uncomfortable on the costs connected issues from 14th to 29th February 2016.
  • Kandy
    • 24. Kandy Më 23/07/2016
    Costs & Losses: The Kanya Rashi (Virgo Rising) sign natives would stay uncomfortable on the costs connected issues from 14th to 29th February 2016.
  • Glory
    • 25. Glory Më 21/07/2016
    mirë dita
    Dadurch wird das Risiko gestreut, Verluste bei einem Kursabfall zu machen.
  • Etta
    • 26. Etta Më 18/07/2016
    Do you mind if I quote a few of your posts as long as I provide credit and sources back to your site? My website is in the exact same niche as yours and my users would definitely benefit from a lot of the information you present here. Please let me know if this alright with you. Regards!
  • Daniela
    Hey! I could have sworn I've been to this website before but after checking through some of the post I realized it's new to me. Anyhow, I'm definitely happy I found it and I'll be bookmarking and checking back frequently!
  • Daniela
    Hey! I could have sworn I've been to this website before but after checking through some of the post I realized it's new to me. Anyhow, I'm definitely happy I found it and I'll be bookmarking and checking back frequently!
  • Jetta
    • 29. Jetta Më 09/07/2016
    Awesome issues here. I am very glad to peer your post. Thanks a lot and I'm having a look ahead to touch you. Will you please drop me a mail?
  • Tamela
    You actually make it appear really easy along with your presentation but I to find this matter to be actually something that I feel I'd never understand. It kind of feels too complicated and extremely broad for me. I'm having a look forward in your next publish, I will try to get the hang of it!
  • Tamela
    You actually make it appear really easy along with your presentation but I to find this matter to be actually something that I feel I'd never understand. It kind of feels too complicated and extremely broad for me. I'm having a look forward in your next publish, I will try to get the hang of it!
  • Aida
    • 32. Aida Më 05/07/2016
    Hey there, You've done a fantastic job. I'll certainly digg it and individually suggest to my friends. I am sure they'll be benefited from this website.
  • Refugio
    It's genuinely very complex in this active life to listen news on TV, therefore I simply use web for that reason, and get the newest news.
  • Jayne
    • 34. Jayne Më 29/06/2016
    Very quickly this website will be famous among all blogging and site-building visitors, due to it's good posts
  • Cleta
    • 35. Cleta Më 25/06/2016
    Of course, what a great blog and educative posts, I definitely will bookmark your site.All the Best!
  • Francesco
    Why viewers still use to read news papers when in this technological globe all is accessible on web?
  • Emely
    • 37. Emely Më 24/06/2016
    hi!,I like your writing so much! percentage we be in contact extra about your article on AOL? I need an expert on this area to resolve my problem. May be that's you! Taking a look ahead to see you.
  • Madie
    • 38. Madie Më 21/06/2016
    Whilst the demodulation of UE can be a technically challenging task to execute nicely, in the context of targeting electromagnetic bombs this problem does not arise.
  • Madie
    • 39. Madie Më 21/06/2016
    Whilst the demodulation of UE can be a technically challenging task to execute nicely, in the context of targeting electromagnetic bombs this problem does not arise.
  • Hildegarde
    As I website possessor I believe the content matter here is rattling magnificent , appreciate it for your hard work. You should keep it up forever! Best of luck.
  • Hildegarde
    As I website possessor I believe the content matter here is rattling magnificent , appreciate it for your hard work. You should keep it up forever! Best of luck.
  • Jonelle
    If you would like to grow your know-how just keep visiting this web site and be updated with the most recent news posted here.
  • Verlene
    Add spinach, tomatoes, mushrooms or onions to eggs within the morning, put carrots, tomatoes, celery or broccoli in soup, serve a side salad or cooked vegetables together with your dinner and add sprouts, lettuce or cucumber to your sandwiches.
  • Darcy
    • 44. Darcy Më 10/06/2016
    The company is run by someone who cares in regards to the illness, but not as much as the money he will get out of this.
  • Jann
    • 45. Jann Më 07/06/2016
    For example, you want a love ballad played at your wedding ceremony, and then you may want to ask a close friend or loved ones to play an acoustic guitar.
  • Jann
    • 46. Jann Më 07/06/2016
    For example, you want a love ballad played at your wedding ceremony, and then you may want to ask a close friend or loved ones to play an acoustic guitar.
  • Jann
    • 47. Jann Më 07/06/2016
    For example, you want a love ballad played at your wedding ceremony, and then you may want to ask a close friend or loved ones to play an acoustic guitar.
  • Kathleen
    In common, the worse the underlying soil, the deeper you will want a bed to maximize the quantity of excellent soil offered to plants.
  • Byron
    • 49. Byron Më 01/06/2016
    gizli kamera
  • Jose
    • 50. Jose Më 23/05/2016
    Hurrah, that's what I was exploring for, what a data! present here at this blog, thanks admin of this web page.

Shih më shumë komente

Shto një koment

You're using an AdBlock like software. Disable it to allow submit.